Tıbbi raporlarda veya doktor görüşmelerinde “Ankiloz” kelimesini duymuş olabilirsiniz. Genellikle korkutucu bir tınısı vardır çünkü çağrışımı “hareketsizlik”tir. Peki, tıpta ankiloz tam olarak ne anlama gelir? Bir hastalık mıdır yoksa bir sonuç mu?
Bu yazıda, eklemlerin sessizce kilitlenmesi durumu olan Ankilozu, türlerini ve tedavi yaklaşımlarını inceliyoruz.
Kelime Anlamı: “Bükülmüş ve Kaynamış”
Ankiloz (Ankylosis), Yunanca ankylos (bükülmüş, eğri) kelimesinden türetilmiştir. Tıbbi tanımı en yalın haliyle şudur: Bir eklemin, kemik veya yumuşak doku füzyonu (kaynaması) nedeniyle hareket yeteneğini tamamen veya kısmen kaybetmesidir.
Normalde hareket etmesi gereken (dirsek, diz, çene veya omurga gibi) bir eklemin, artık tek bir kemik bloğu gibi davranması durumudur.
Ankiloz Neden Olur?
Ankiloz durup dururken oluşmaz; genellikle bir sürecin sonucudur. Eklemi hareketsizliğe götüren temel nedenler şunlardır:
- Kronik Enflamasyon (Romatizma): En yaygın sebeptir. Ankilozan Spondilit veya Romatoid Artrit gibi hastalıklar, eklem içinde sürekli bir iltihap yaratır. Vücut bu iltihabı iyileştirmeye çalışırken yanlışlıkla eklem aralığını kemikleştirerek kapatır.
- Travma ve Kırıklar: Eklem içine uzanan kırıklar düzgün iyileşmezse, kemikler birbirine kaynayabilir.
- Enfeksiyonlar: Septik artrit gibi eklem içi enfeksiyonlar kıkırdağı eriterek kemiklerin birbirine yapışmasına yol açabilir.
- Cerrahi Müdahale (Artrodez): Bazen doktorlar, aşırı ağrılı ve hasarlı bir eklemi (örneğin ayak bileğini) ağrıyı kesmek için bilerek dondururlar. Buna “yapay ankiloz” denir.
Ankilozun İki Farklı Yüzü
Tıpta ankiloz, dokunun türüne göre ikiye ayrılır ve bu ayrım tedavi için kritiktir:
- Fibröz Ankiloz (Yalancı Ankiloz): Eklem içinde kemikleşme yoktur ancak yumuşak dokular o kadar sertleşmiş ve gerilmiştir ki hareket kısıtlıdır. Fizik tedavi ile açılma şansı vardır.
- Kemik Ankilozu (Gerçek Ankiloz): Eklem kıkırdağı tamamen yok olmuş ve iki kemik ucu birbirine kaynayarak tek parça haline gelmiştir. Hareket tamamen bitmiştir. Geri dönüşü genellikle sadece cerrahi ile mümkündür.
Özel Bir Durum: Diş Ankilozu
Ankiloz sadece kol ve bacaklarda olmaz. Diş hekimliğinde de sıkça karşımıza çıkar. Diş ankilozu, diş kökünün çene kemiğine yapışmasıdır. Normalde diş ile kemik arasında “periodontal ligament” denen yumuşak bir doku vardır (dişin hafif esnemesini sağlar). Bu doku kaybolursa diş kemiğe çakılı kalır, süremez veya çekimi çok zorlaşır.
Belirtileri Nelerdir?
- Hareket Kaybı: En belirgin bulgudur. Eklem bükülemez veya düzeltilemez.
- Ağrının Değişimi: İlginç bir şekilde, ankiloz süreci devam ederken (iltihaplıyken) şiddetli ağrı vardır. Ancak tam ankiloz (tam kaynama) gerçekleştiğinde eklem hareket etmediği için mekanik ağrı genellikle kaybolur.
- Deformite: Eklem bükük bir pozisyonda donduysa, kalıcı duruş bozukluğu oluşur.
Tedavi Mümkün mü?
Tedavi stratejisi, ankilozun türüne ve hastanın yaşam kalitesine etkisine göre değişir:
- Fizik Tedavi: Fibröz (yumuşak doku) ankilozlarında eklemi açmak için agresif egzersiz ve germe tedavileri uygulanır.
- Mobilizasyon Ameliyatları (Artroplasti): Eğer kalça veya diz gibi hayati bir eklem donduysa, o eklem kesilip çıkarılır ve yerine yapay eklem (protez) takılarak hareket yeniden sağlanır.
- Düzeltici Osteotomi: Eklem donmuştur ve açılması risklidir, ancak çok kötü bir açıda (örneğin diz 90 derece bükük) donmuştur. Doktor kemiği keser, düzeltir ve daha kullanışlı bir açıda (düz) tekrar dondurur.
Özetle
Ankiloz, vücudun hasara karşı verdiği aşırı bir “iyileşme ve sabitleme” tepkisidir. Hareket özgürlüğünü kısıtlasa da modern tıp, protez cerrahileri ve fizik tedavi yöntemleriyle bu kilitleri açabilmektedir.
Eklemlerinizde geçmeyen bir sertlik hissediyorsanız, “açılır” diye beklemek yerine bir uzmana danışmak, kalıcı ankilozu önlemenin en iyi yoludur.