Aksesuar Sinir (Nervus Accessorius veya CN XI), beynimizden çıkan 12 kranial sinirden 11.’sidir. Onu benzersiz kılan şey, iki ayrı kökten oluşmasıdır:
- Kranial Kök (Cranial Root):
- Beyin sapından (medulla oblongata) çıkar. Bu, sinirin “kranial” kısmıdır.
- Çok kısa bir yolculuktan sonra hemen 10. Kranial Sinir olan Vagus Siniri‘ne katılır.
- Bu nedenle, kranial kökün fonksiyonları aslında Vagus’un bir parçası olarak kabul edilir ve gırtlak (larinks) ile yutak (farinks) kaslarının kontrolüne yardımcı olur.
- Spinal Kök (Spinal Root):
- İşte “aksesuar” ismini hak eden kısım budur.
- Bu kök, beynin içinden değil, omuriliğin üst kısmından (ilk 5 veya 6 servikal omurdan, C1-C6) başlar.
- Bu spinal kökler birleşerek omurilik kanalından yukarı doğru tırmanır, kafatasının tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) içeri girer.
- Kafatası içinde kısa bir süre kranial kök ile birleşir ve ardından her iki kök birlikte kafatasını Juguler Foramen adı verilen bir delikten terk eder.
Özetle, Aksesuar Sinir, omurilikten doğup, “yardımcı” olmak için kafatasına giren ve sonra tekrar çıkan tek kranial sinirdir.
💪 Fonksiyonu: “Omuz Silkme ve Baş Çevirme” Siniri
Aksesuar Sinir’in (özellikle spinal kökünün) görevi saf Motor‘dur. Yani duyu taşımaz, sadece iki önemli kasa hareket emri verir:
- Trapezius Kası (Trapez):
- Sırtımızın üst kısmını ve ensemizi kaplayan bu büyük, baklava şeklindeki kastır.
- Aksesuar Sinir bu kasa “omuzlarını silk” emrini verir.
- Ayrıca omuzların geriye çekilmesine (kürek kemiklerini yaklaştırma) ve kolun 90 dereceden (yatay seviyeden) daha yükseğe kaldırılmasına yardımcı olur.
- Sternokleidomastoid Kası (SKM):
- Boynumuzun her iki yanında, köprücük kemiğinden kulağın arkasına doğru uzanan kalın ve belirgin kastır.
- Bu kas kasıldığında, başı karşı tarafa doğru çevirir (Örneğin, sağ SKM kası başınızı sola çevirir).
- Her ikisi birden kasıldığında ise başın öne doğru eğilmesine yardımcı olur.
⚠️ Klinik Önemi: Aksesuar Sinir Felci
Aksesuar Sinir’in kliniği, onun anatomik yolculuğu kadar önemlidir. Bu sinir, boyunda çok yüzeysel (cilde yakın) bir seyir izler.
Özellikle “boynun arka üçgeni” (posterior cervical triangle) adı verilen bölgede, derinin hemen altında savunmasız bir şekilde bulunur.
Neden Hasar Görür?
- İyatrojenik (Cerrahi) Hasar: Bu, en sık görülen nedendir. Boyun bölgesinden lenf nodu biyopsisi alınması, boyun diseksiyonu ameliyatları veya kist çıkarılması sırasında, sinirin bu yüzeysel seyrinden dolayı fark edilmeden kesilmesi veya yaralanması riski yüksektir.
- Travma: Boyuna gelen delici-kesici yaralanmalar veya künt travmalar.
- Tümörler: Sinirin kendisine veya yolculuğu boyunca baskı yapan kitleler.
Belirtileri Nelerdir? (Felç Durumu)
Bir hastada 11. Kranial Sinir felci geliştiğinde, o taraftaki kaslar çalışamaz hale gelir. Belirtiler çok tipiktir:
- Düşük Omuz: Omuz, yer çekimine karşı koyamayan Trapezius kası nedeniyle belirgin şekilde aşağıya düşer.
- Kanat Skapula (Winging Scapula): Kürek kemiği (skapula) sırttan dışarı doğru “kanat” gibi çıkar.
- Omuz Silkmede Güçsüzlük: Hastadan omuzlarını silkmesi istendiğinde, etkilenen tarafın kalkmadığı veya çok zayıf kalktığı görülür.
- Kol Kaldırma Zorluğu: Hasta kolunu yatay seviyeye (90 derece) kadar kaldırabilir, ancak daha yükseğe (örn: saçını taramak) kaldırmakta zorlanır.
- Baş Çevirmede Zayıflık: Hasta, başını sağlam tarafa doğru (yani lezyonun karşı tarafına) çevirirken direnç karşısında zorlanır.
🩺 Muayene Yöntemi
Aksesuar Sinir’in muayenesi çok basittir ve iki adımdan oluşur:
- Trapezius Testi: Hastanın omuzlarına yukarıdan bastırırken, ondan omuzlarını silkmesini (dirence karşı) isteyin. İki taraf arasında güç farkı olup olmadığına bakın.
- SKM Testi: Avucunuzu hastanın yanağına koyun ve ondan elinizi iterek başını çevirmesini isteyin. Bu sırada boynundaki SKM kasının kasılıp kasılmadığını gözlemleyin ve gücünü değerlendirin. (Unutmayın: Sol SKM, başı sağa çevirir).
Özetle; Aksesuar Sinir, anatomik olarak “hibrit” bir yapıya sahip, fonksiyonel olarak ise omuz ve baş hareketlerimizin temelini oluşturan kritik bir motor sinirdir. Özellikle boyundaki yüzeysel seyri, onu cerrahi müdahaleler sırasında yüksek risk altına sokar.