Sağlık dergilerinde sürekli “Vücudunuzu alkali yapın!” manşetlerini görüyoruz. Ancak tıp kitapları bize farklı bir şey söylüyor: “Aşırı alkali olmak, en az asitli olmak kadar tehlikelidir.”
Vücudumuz, pH dengesini 7.35 ile 7.45 arasındaki o ince çizgide tutmak için programlanmıştır. Bu ibre 7.45’in üzerine çıktığında, hücrelerin çalışma düzeni bozulur, kalsiyum dengesi şaşar ve kaslar kilitlenir.
Tıpta Alkaloz (Alkalosis) olarak bilinen bu durumu, nedenlerini (çok kusmak veya çok hızlı nefes almak) ve o meşhur “kağıt torbaya nefes alma” sahnesinin mantığını inceleyeceğiz.
Alkaloz Nedir?
Kısa bir kimya hatırlatması:
- Asit: Hidrojen iyonu (H+) veren madde.
- Baz (Alkali): Hidrojen iyonunu alan veya Bikarbonat (HCO3–) gibi asidi nötralize eden madde.
Alkaloz; kanın pH değerinin 7.45’in üzerine çıkmasıdır. Yani kanda ya asit çok azalmıştır ya da alkali (baz) çok artmıştır.
İki Ana Türü: Sorun Ciğerde mi, Midede mi?
Doktorlar alkaloz tanısı koyarken kaynağına bakarlar:
Solunumsal (Respiratuvar) Alkaloz
En sık görülen tiptir.
- Mekanizma: Çok hızlı ve derin nefes aldığınızda (Hiperventilasyon), vücuttaki Karbondioksiti (CO2) olması gerekenden fazla dışarı atarsınız.
- Kimya: Karbondioksit kanda asit görevi görür. Siz onu hızla dışarı atarsanız, kandaki asit azalır ve ibre Alkaliye kayar.
- Nedenler: Panik atak, şiddetli ağrı, yüksek irtifa, ateş.
Neden Poşete Nefes Alınır?
Filmlerde panik atak geçiren birine kağıt torba uzatıldığını görürsünüz. Amaç; kişinin kendi verdiği karbondioksiti tekrar içine çekmesini sağlamak, böylece kandaki asidi artırıp alkalozu düzeltmektir. (Not: Bu yöntem artık tıbbi olarak her durumda önerilmemektedir, doktor kontrolü şarttır).
Metabolik Alkaloz
Sorun böbreklerde veya midededir.
- Mekanizma: Vücuttan asitli sıvıların kaybı veya aşırı alkali madde alımıdır.
- Nedenler:
- Şiddetli Kusma: Mide asidi ($HCl$) kusarak dışarı atılırsa kan alkali olur.
- İdrar Söktürücüler (Diüretikler): Böbrekten asit atılımını artırır.
- Aşırı Karbonat Tüketimi: Mide yanması için kaşık kaşık karbonat yemek.
Belirtiler: Vücut Kilitlenir
Kan alkali olduğunda, kanda serbest dolaşan Kalsiyum, proteinlere bağlanır. Sonuçta kullanılabilir kalsiyum düşer (Hipokalsemi). Bu da sinirleri ve kasları aşırı uyarır.
- Uyuşma ve Karıncalanma: Özellikle dudak çevresinde ve parmak uçlarında.
- Kas Kasılmaları (Tetani): Ellerin “ebe eli” şeklinde kasılması (büzüşmesi).
- Baş Dönmesi ve Sersemlik.
- Çarpıntı.
Tanı ve Tedavi
Tanı, bilekten alınan kanla yapılan Kan Gazı (Arter Kan Gazı) testiyle saniyeler içinde konur. pH yüksek, CO2 düşükse solunumsal; pH yüksek, Bikarbonat yüksekse metabolik alkalozdur.
Tedavi:
- Solunumsalsa: Hastayı sakinleştirmek, nefesi yavaşlatmak.
- Metabolikse: Kaybedilen sıvıyı ve tuzu (Sodyum Klorür) damardan geri vermek. Kusmayı durdurmak.
Sonuç
Alkaloz, vücudun “hız sınırını aşması” gibidir. İster nefes alıp vermede olsun, ister mide içeriğini boşaltmada olsun; denge bozulduğunda kimya da bozulur.
“Alkali olmak sağlıklıdır” cümlesi, diyet (sebze-meyve) için doğru olabilir; ancak kan kimyası için tehlikeli bir genellemedir. Vücudunuzun o hassas 7.40 dengesine güvenin, o kendi ayarını mükemmel yapar.
Tıbbi Sorumluluk Reddi: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Nefes darlığı ve bilinç değişikliğinde acil tıbbi yardım alınız.