Dante’nin İlahi Komedya’sında “Cehennemdeki en büyük işkencelerden biri” olarak tasvir edilen bir his vardır: Kaşıntı.
Tıbbi adıyla Pruritus, bazen o kadar şiddetli olur ki, hasta “ağrım olsun ama kaşıntım olmasın” noktasına gelir. İşte bu dayanılmaz hissi hafifletmek veya tamamen ortadan kaldırmak için kullanılan ilaçlara Antipruritik İlaçlar denir.
Peki, sinek ısırığından egzamaya, su çiçeğinden karaciğer rahatsızlıklarına kadar görülen bu kaşıntıyı ilaçlar nasıl durdurur? Sadece krem sürmek yeterli midir?
Antipruritik Nedir?
Kelime kökeni Latince “Anti” (karşı) ve “Pruritus” (kaşıntı) kelimelerinden gelir.
Kaşıntı, cildimizdeki sinir uçlarının uyarılmasıyla beyne giden bir “beni kaşı” sinyalidir. Antipruritik ilaçlar, bu sinyali keserek, cildi sakinleştirerek veya kaşıntıya neden olan kimyasalı blokeerek çalışır.
Kaşıntının Kaynağına Göre İlaç Türleri
Her kaşıntı aynı değildir, dolayısıyla ilacı da aynı olamaz. Tıp dünyası antipruritikleri etki mekanizmalarına göre sınıflandırır:
Antihistaminikler (Alerji Kaynaklı Kaşıntı)
Eğer kaşıntının sebebi bir alerji, kurdeşen (ürtiker) veya böcek ısırığı ise vücutta Histamin salgılanmıştır.
- Çözüm: Antihistaminik haplar veya kremler (Örn: Fenistil jel, Setirizin tablet). Histamini bloke ederek kaşıntıyı içeriden durdururlar.
Kortikosteroidler (İltihap Kaynaklı Kaşıntı)
Eğer ciltte egzama, sedef veya kontakt dermatit (tahriş) varsa, orada bir “yangın” (inflamasyon) var demektir.
- Çözüm: Steroidli kremler ve merhemler. Bağışıklık sistemini o bölgede baskılayarak yangını söndürür ve kaşıntıyı alırlar. (Doktor kontrolünde kısa süreli kullanılmalıdır).
Lokal Anestezikler (Uyuşturucular)
Sinir uçlarını geçici olarak uyuşturarak kaşıntı sinyalinin beyne gitmesini engellerler.
- Çözüm: Lidokain veya Benzokain içeren kremler. Genellikle ağrılı yanıklar veya şiddetli böcek ısırıklarında tercih edilir.
Serinletici ve Yatıştırıcılar (Karşı-Tahriş Ediciler)
Ciltte serinlik hissi yaratarak beyni şaşırtırlar. Beyin “serinliği” algılarken “kaşıntıyı” unutur.
- Çözüm: Mentol, Kafur (Camphor) veya Kalamin losyonu. Özellikle su çiçeği geçiren çocuklarda veya yanıklarda sıkça kullanılır.
Nemlendiriciler (En Temel Antipruritik)
Bazen kaşıntının tek sebebi kuru cilttir. Cilt bariyeri bozulduğunda sinir uçları savunmasız kalır ve kaşınır.
- Çözüm: Üre veya seramid içeren yoğun nemlendiriciler, en zararsız ve en etkili antipruritiklerdir.
“Kaşıntı-Kaşıma” Döngüsü: Neden İlaç Kullanmalıyız?
Kaşıntıda en büyük tehlike, kaşımaktır.
- Cilt kaşınır.
- Siz tırnaklarınızla kaşırsınız.
- Cilt bariyeri parçalanır ve daha çok iltihap maddesi salgılanır.
- Cilt DAHA ÇOK kaşınır.
Bu kısır döngüye Likenifikasyon (derinin kösele gibi kalınlaşması) denir. Antipruritik ilaçların asıl amacı bu döngüyü kırmak ve cildin iyileşmesine fırsat tanımaktır.
Ne Zaman Doktora Gidilmeli?
Basit bir sinek ısırığı veya kışın kuruyan cilt için antipruritik kremler evde kullanılabilir. Ancak şu durumlarda kaşıntı bir “iç hastalık” belirtisi olabilir:
- Ciltte hiçbir döküntü yokken tüm vücut kaşınıyorsa.
- Kaşıntı 2 haftadan uzun sürüyorsa.
- Kilo kaybı, halsizlik veya ateş eşlik ediyorsa.
Not: Karaciğer, böbrek veya tiroid hastalıkları bazen sadece inatçı kaşıntı ile kendini gösterir.
Sonuç
Antipruritik ilaçlar, yaşam kalitesini bozan o sinir bozucu hisse karşı en güçlü silahımızdır. Ancak unutulmamalıdır ki kaşıntı bir hastalık değil, bir semptomdur. Altta yatan nedeni (kuruluk mu, alerji mi, stres mi?) bulmadan sadece kaşıntıyı baskılamak, sorunu ertelemekten başka bir işe yaramaz.