DrSozluk - Kullanıcı katkıları [tr]

İmmünohistokimya

2026-08-29T18:20:13Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''İmmünohistokimya''' (İng. ''immunohistochemistry''), doku kesitlerinde belirli proteinlerin antikorlar aracılığıyla gösterilmesine dayanan patoloji yöntemidir.

== Etimoloji ==
Bağışıklık anlamındaki immün, doku anlamındaki histo ve kimya sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir; kısaltması İHK'dir.

== Klinik bağlam ==
Yöntem, işaretlenmiş antikorların hedef proteine bağlanması ve bu bağlanmanın renk değişikliğiyle görünür kılınması ilkesine dayanır.<ref>Kumar V ve ark., ''Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease'', 10. baskı, 2020.</ref> Bu sayede, olağan boyamalarla ayırt edilemeyen tümörlerin kökeni belirlenebilir. Farklılaşmasını yitirmiş bir tümörde hücrelerin epitel, lenfoid, mezenkimal ya da melanositik kökenli olduğunun gösterilmesi, tedavi planını doğrudan değiştirir; bu, yöntemin en temel klinik katkısıdır.

İkinci önemli kullanım alanı, birincil odağı bilinmeyen metastazlarda kaynağın araştırılmasıdır. Belirteç panelleri, tümörün hangi organdan geldiğine ilişkin olasılığı daraltır ve buna göre hedeflenmiş görüntüleme yapılır. Buna karşın hiçbir belirteç tek başına kesin sonuç vermez; panel biçiminde kullanım ve klinik bağlamla birlikte değerlendirme zorunludur. Bu ilke, tek bir olumlu boyanmaya dayanarak tanı konmasının niçin yanlış olduğunu açıklar.

Üçüncü ve giderek büyüyen kullanım alanı, tedaviyi yönlendiren belirteçlerin ölçülmesidir. Meme kanserinde östrojen ve progesteron reseptörleri ile HER2 durumu, hormonal ve hedefe yönelik tedavi kararlarını belirler; akciğer kanseri ve diğer tümörlerde bağışıklık tedavisi seçimi için ilgili protein düzeyleri değerlendirilir. Bu nedenle yöntem, yalnızca tanısal değil öngörücü bir araç haline gelmiştir.

Sonuçların güvenilirliği, teknik koşullara sıkı biçimde bağlıdır. Dokunun tespit süresi, işlenmesi, antikorun seçimi ve laboratuvarın standardizasyonu boyanmayı etkiler; bu nedenle sonuçlar, uygun denetim örnekleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Yanlış olumlu ve olumsuz sonuçlar, tedavi kararlarını doğrudan etkilediğinden özellikle öngörücü belirteçlerde dış kalite denetimi gereklidir. Klinik bilgi verilmediğinde panel seçimi uygunsuz olabilir; bu nedenle istem yapılırken hastanın öyküsü ve klinik kuşku belirtilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* İHK

== İlgili terimler ==

* [[Histopatoloji]]
* [[Biyopsi]]
* [[Metastaz]]
* [[Sitoloji]]
* [[Kanser]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Patoloji}}

Yeme bozukluğu

2026-08-29T18:19:38Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yeme bozukluğu''' (İng. ''eating disorder''), yeme davranışındaki kalıcı bozulmanın bedensel sağlığı ve işlevselliği belirgin biçimde etkilediği ruhsal bozukluk grubudur.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
Grup, anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza, tıkınırcasına yeme bozukluğu ile kaçıngan kısıtlayıcı yiyecek alım bozukluğunu kapsar.<ref>Amerikan Psikiyatri Birliği, ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR)'', 2022.</ref> Anoreksiya nervozada belirgin düşük ağırlık bulunur; bulimiya nervozada kilo genellikle normaldir ve tıkınma ile telafi davranışları yinelenir; tıkınırcasına yeme bozukluğunda telafi davranışı yoktur ve obezite sıklıkla eşlik eder. Kaçıngan kısıtlayıcı biçimde ise beden algısı bozukluğu bulunmaz; yeme, dokusal duyarlılık ya da boğulma korkusu nedeniyle kısıtlanır ve çocuklarda sıktır.

Tanının gecikmesi bu grubun ortak sorunudur. Anoreksiya nervoza dışındaki biçimlerde kilo normal ya da yüksek olduğundan tablo dışarıdan fark edilmez; utanç ve gizleme davranışı bu gecikmeyi pekiştirir. Ayrıca hastalığın yalnızca genç kadınlara özgü olduğu yanılgısı yaygındır; erkeklerde, ileri yaşta ve her beden ölçüsünde görülebilir. Bu nedenle açıklanamayan kilo değişikliği, adet düzensizliği, elektrolit bozukluğu ve diş erozyonu bulunan hastalarda sorgulanmalıdır.

Fizik bulgular, gizlenen davranışların ortaya konmasını sağlar. Diş minesinin arka yüzeyinde erozyon, tükürük bezlerinde büyüme ve el sırtında nasır kusmayı; lanugo tipi tüylenme, bradikardi ve düşük tansiyon ise ağır kısıtlamayı gösterir. Laboratuvarda hipokalemi, alkaloz ya da asidoz, düşük fosfat ve karaciğer enzim yüksekliği görülebilir; hipokalemi ritim bozukluğu riski taşıdığından elektrokardiyografi değerlendirilmelidir.

Tedavide en kritik güvenlik konusu yeniden beslenme sendromudur; uzun süre aç kalmış hastada beslenme hızla artırıldığında fosfat, potasyum ve magnezyum hücre içine kayar ve kalp yetmezliği, nöbet ile ölüm gelişebilir. Bu nedenle beslenme yavaş artırılmalı, tiamin verilmeli ve elektrolitler yakından izlenmelidir. Ergenlerde aile temelli tedavi en iyi kanıta sahiptir; erişkinlerde bilişsel davranışçı terapi kullanılır. Bu grup, ruhsal bozukluklar içinde en yüksek ölüm oranlarından birine sahiptir ve erken tanı sonucu belirgin biçimde iyileştirir.

== Eş anlamlılar ==

* Yeme ve beslenme bozuklukları

== İlgili terimler ==

* [[Anoreksiya nervoza]]
* [[Bulimiya nervoza]]
* [[Obezite]]
* [[Hipokalemi]]
* [[Bilişsel davranışçı terapi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Sitoloji

2026-08-29T18:19:03Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Sitoloji''' (İng. ''cytology''; Yun. ''kytos'' hücre), hücrelerin tek tek ya da küçük gruplar halinde mikroskop altında incelenmesine dayanan tanı yöntemidir.

== Etimoloji ==
Yunanca ''kytos'' (hücre) ve ''logos'' (bilim) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Yöntem, histopatolojiden temel bir farkla ayrılır ve bu ayrım yorumun sınırlarını belirler.<ref>Kumar V ve ark., ''Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease'', 10. baskı, 2020.</ref> Sitolojide yalnızca hücreler değerlendirilir; dokunun yapısı, hücrelerin birbirine göre düzeni ve çevre dokuya girip girmediği görülemez. Bu nedenle karsinoma in situ ile invaziv karsinom ayrımı çoğu kez yapılamaz. Buna karşın örnek alınması kolaydır, girişimsel değildir ya da az girişimseldir ve sonuç hızlı alınır.

Örnek alma yöntemleri ikiye ayrılır. Eksfolyatif sitolojide kendiliğinden dökülen hücreler toplanır; rahim ağzı taraması, balgam, idrar, plevral ve karın içi sıvı incelemeleri bu kapsamdadır. İnce iğne aspirasyon sitolojisinde ise kitleden hücre çekilir; tiroid nodülleri, meme kitleleri, lenf düğümleri ve tükürük bezi lezyonlarında yaygın kullanılır. Boyunda kırk yaş üzerinde saptanan kitlede ilk yapılacak işlem bu yöntemdir; açık biyopsi, ileride yapılacak cerrahiyi ve ışın tedavisini güçleştirdiğinden ilk adım olarak seçilmez.

Rahim ağzı taraması, yöntemin halk sağlığı üzerindeki etkisini gösteren en önemli örnektir; hücresel değişikliklerin kanser gelişmeden saptanmasını sağlayarak hastalığa bağlı ölümleri belirgin biçimde azaltmıştır. Günümüzde insan papilloma virüsü testiyle birlikte kullanımı, tarama aralıklarının uzatılmasına olanak vermiştir. Tiroid nodüllerinde ise sonuçlar tanımlı kategorilere ayrılarak raporlanır ve her kategori belirli bir kötü huyluluk riskine ve klinik yaklaşıma karşılık gelir.

Sonuçların yorumlanmasında sınırlılıklar bilinmelidir. Yetersiz örnek, en sık karşılaşılan sorundur ve yinelenmeyi gerektirir; ultrasonografi eşliğinde alma bu oranı azaltır. Yanlış olumsuz sonuçlar, örneğin lezyondan alınmamış olmasından kaynaklanabilir; bu nedenle klinik kuşku sürüyorsa iyi huylu sonuç izlemi sonlandırmaz. Klinik bilginin patologa iletilmesi zorunludur; hastanın yaşı, lezyonun yeri ve öyküsü bilinmeden verilen rapor yanıltıcı olabilir. Tedavi kararı, sitoloji sonucunun klinik ve görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirilmesine dayanır.

== Eş anlamlılar ==

* Hücre incelemesi

== İlgili terimler ==

* [[Histopatoloji]]
* [[Biyopsi]]
* [[Tarama testi]]
* [[İnsan papilloma virüsü]]
* [[Tiroid bezi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Patoloji}}

Rektal kanama

2026-08-29T18:18:25Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Rektal kanama''' (İng. ''rectal bleeding''), makat yoluyla kan gelmesidir.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; alt sindirim sistemi kanaması başlığı altında ele alınır.

== Klinik bağlam ==
Kanın görünümü, kaynağın yerini gösterir ve değerlendirmenin ilk adımıdır.<ref>Feldman M ve ark. (ed.), ''Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease'', 11. baskı, 2021.</ref> Parlak kırmızı ve dışkı yüzeyine bulaşan kan, makat ve rektum kaynaklıdır; dışkıyla karışmış koyu kırmızı kan daha yukarı bölümleri işaret eder; siyah ve katran kıvamındaki dışkı ise üst sindirim sistemini gösterir. Buna karşın hızlı ve bol üst sistem kanamasında dışkı kırmızı olabilir; bu nedenle dolaşımı bozulmuş hastada üst sistem kanaması dışlanmalıdır.

Yaşa göre olası nedenler değişir. Genç hastada hemoroid, anal fissür ve iltihabi bağırsak hastalığı; orta ve ileri yaşta divertiküler hastalık, anjiyodisplazi, iskemik kolit ve tümörler öne çıkar. Divertiküler kanama tipik olarak ağrısız ve bol miktardadır; iskemik kolitte ise karın ağrısını izleyen kanama görülür ve genellikle kendini sınırlar. Antikoagülan ve antiagregan kullanımı, kanamayı görünür kılan sık bir etkendir.

Klinik açıdan en tehlikeli hata, kanamanın hemoroide bağlanmasıdır. Hemoroid çok yaygın olduğundan, kolorektal kanser bulunan hastada da rastlantısal olarak saptanır; bu durumda kanamanın nedeni sayılması tanının gecikmesine yol açar. Bu nedenle kırk yaş üzerinde, kilo kaybı, kansızlık, dışkılama alışkanlığında değişiklik ya da aile öyküsü bulunan hastada kanama, tam bağırsak incelemesi yapılmadan iyi huylu nedenlere bağlanmamalıdır. Demir eksikliği anemisi bulunan erişkinde de aynı kural geçerlidir.

Yaklaşımda öncelik dolaşımın değerlendirilmesidir; kaynağın bulunması ikinci sıradadır. Kararlı hastada kolonoskopi hem tanı hem tedavi olanağı sağlar. Sürmekte olan ağır kanamada bilgisayarlı tomografi anjiyografi kanama odağını gösterir ve girişimsel embolizasyona yol açar. Çocukta ağrısız kanlı dışkılama Meckel divertikülünü düşündürmelidir. Kanama durdurulduktan sonra tetikleyici ilaçların gözden geçirilmesi ve altta yatan hastalığın tedavisi zorunludur.

== Eş anlamlılar ==

* Alt sindirim sistemi kanaması

== İlgili terimler ==

* [[Hemoroid]]
* [[Anal fissür]]
* [[Kolorektal kanser]]
* [[Rektum]]
* [[Mide kanaması]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Gastroenteroloji}}

Pellagra

2026-08-29T18:17:50Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Pellagra''' (İng. ''pellagra''; İt. ''pelle agra'' pürüzlü deri), niasin eksikliğine bağlı olarak dermatit, ishal ve demans ile seyreden hastalıktır.

== Etimoloji ==
İtalyanca ''pelle agra'' (pürüzlü deri) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Hastalık, klasik olarak üç bulguyla tanımlanır ve tedavi edilmediğinde ölümle sonuçlandığından dört D olarak anılır: dermatit, diyare, demans ve ölüm.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> Buna karşın üç bulgunun tümü her hastada bulunmaz; bu nedenle tanının bir bulgunun yokluğuna dayanarak dışlanması sık bir hatadır. Deri bulguları en tanınabilir olanıdır ve güneş gören bölgelerde yoğunlaşır; boyunda kolye biçiminde dağılım klasik tanımlanmış bulgudur.

Niasin, mısır ağırlıklı beslenmede yetersizdir; mısırda bulunan biçim, geleneksel alkali işlemden geçirilmediğinde emilemez. Bu nedenle hastalık, tarihsel olarak mısırın temel besin olduğu toplumlarda salgınlar yapmıştır. Günümüzde gelişmiş ülkelerde başlıca nedenler alkol bağımlılığı, emilim bozuklukları, anoreksiya nervoza ve uzun süreli beslenme yetersizliğidir.

Vücut, triptofan amino asidinden bir miktar niasin üretebilir; bu bilgi, belirli hastalıkların niçin pellagraya yol açtığını açıklar. Karsinoid sendromda triptofan serotonin üretimine yönlendirilir ve niasin sentezi azalır. Hartnup hastalığında triptofan emilimi kalıtsal olarak bozuktur. İzoniyazid, piridoksin metabolizmasını etkileyerek dönüşümü engeller ve verem tedavisi alan hastalarda tabloya yol açabilir; bu nedenle koruyucu piridoksin verilmesi standart uygulamadır.

Klinik açıdan tablonun ayırt edilmesi güçtür; deri bulguları güneş yanığı ya da ışığa duyarlılık, sindirim bulguları başka nedenlere, bilişsel değişiklikler ise demans ya da deliryuma bağlanabilir. Bu nedenle alkol bağımlısı, beslenme yetersizliği bulunan ya da emilim bozukluğu olan hastada bu üçlünün birlikteliği akla getirilmelidir. Tanı, klinik tabloya ve tedaviye verilen hızlı yanıta dayanır; niasin verilmesiyle sindirim ve ruhsal bulgular günler içinde, deri bulguları ise haftalar içinde geriler. Eşlik eden diğer vitamin eksiklikleri de birlikte tedavi edilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Niasin eksikliği

== İlgili terimler ==

* [[Nikotinik asit]]
* [[Malnütrisyon]]
* [[Alkol bağımlılığı]]
* [[Emilim bozukluğu]]
* [[Amino asit]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Nüks

2026-08-29T18:17:15Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Nüks''' (İng. ''relapse''), gerileyen ya da denetim altına alınmış bir hastalığın yeniden ortaya çıkmasıdır.

== Etimoloji ==
Arapça kökenli bir sözcüktür; tıp dilinde relaps ve rekürrens terimleri de kullanılır.

== Klinik bağlam ==
Terim, remisyon kavramıyla birlikte anlam kazanır; hastalığın sessizleştiği dönemin ardından bulguların yeniden belirmesini anlatır.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> Onkolojide yerel ve uzak nüks ayrılır; yerel nüks aynı bölgede, uzak nüks ise metastaz biçiminde ortaya çıkar ve tedavi yaklaşımları farklıdır. Zamanlama da bilgi verir; erken nüks genellikle daha agresif hastalığı, geç nüks ise daha yavaş seyri düşündürür.

Nüksün en sık nedeni, tedavinin erken kesilmesidir ve bu, önlenebilir bir sorundur. İdame tedavisinin süresi hastalığa özgü kanıtlara dayandırılır; belirtiler geçtiğinde ilacın bırakılması yaygın bir davranıştır. Depresyonda iyileşme sağlandıktan sonra tedavinin belirli bir süre sürdürülmesi, iltihabi bağırsak hastalığında ve romatolojik hastalıklarda idame tedavisinin kesilmemesi, tüberkülozda tedavinin tam süreyle tamamlanması bu ilkeye dayanır. Bu nedenle tedavi başlarken bitiş planının da konuşulması gerekir.

Bağımlılık tedavisinde kavramın ayrı bir yeri vardır. Tek bir kullanım ile nüks arasındaki ayrım klinik açıdan belirleyicidir; bir kez içmek ya da kullanmak, tedavinin başarısızlığı değildir ve tedavinin sonlandırılmasını gerektirmez. Bu olayın felaket olarak yorumlanması, hastanın umutsuzluğa kapılarak eski örüntüye dönmesine yol açar. Doğru yaklaşım, olayın tetikleyicilerinin ele alınması ve tedavi planının gözden geçirilmesidir. Bu dönemde tolerans kaybı nedeniyle aşırı doz riski yüksektir ve hasta uyarılmalıdır.

Nüksün öngörülmesi ve erken saptanması, izlem programlarının amacıdır. Lösemi ve miyelomda ölçülebilir kalıntı hastalık, klinik nüksten önce uyarı verir. Kanser izleminde ise her belirtecin ve her görüntülemenin erken saptanmasının sağkalımı iyileştirmediği bilinmelidir; izlem yoğunluğu, erken tedavinin yarar sağladığı gösterilmiş hastalıklarda artırılır. Hastaya nüks olasılığının açıklanması, izlemin sürdürülmesi ve belirtilerin tanınması açısından gereklidir.

== Eş anlamlılar ==

* Relaps
* Rekürrens

== İlgili terimler ==

* [[Remisyon]]
* [[Prognoz]]
* [[Sağkalım]]
* [[Tolerans]]
* [[Bağımlılık]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Nosebo

2026-08-29T18:16:41Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Nosebo''' (İng. ''nocebo''; Lat. ''nocebo'' zarar vereceğim), olumsuz beklentiye bağlı olarak ortaya çıkan istenmeyen etkidir.

== Etimoloji ==
Latince ''nocere'' (zarar vermek) fiilinden türetilmiştir; plasebonun karşıtı olarak adlandırılmıştır.

== Klinik bağlam ==
Olgu, plasebo etkisinin ters yönlü karşılığıdır; etkin madde içermeyen bir uygulamadan sonra ya da ilacın kendisiyle ilgisiz biçimde yan etki ortaya çıkmasıdır.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> Klinik araştırmalarda plasebo grubundaki katılımcıların önemli bir bölümünün yan etki bildirmesi ve bir bölümünün bu nedenle çalışmadan ayrılması, olgunun büyüklüğünü gösterir. Etki gerçektir ve öznel yakınmalarla sınırlı değildir; ölçülebilir fizyolojik değişiklikler bildirilmiştir.

En iyi belgelenmiş örnek statin kullanımıdır. Kas ağrısı, bu ilaçların en sık bildirilen yan etkisidir; buna karşın körlemeli çalışmalarda plasebo alan grupta da benzer sıklıkta bildirilmiş, ilacın kimliği açıklandığında ise yakınmalar belirgin biçimde artmıştır. Bu bulgu, kas ağrısı nedeniyle tedaviyi bırakan hastalarda yeniden değerlendirme yapılmasını gerekçelendirir; ilacın gereksiz yere bırakılması, önlenebilir kalp damar olaylarına yol açar.

Etkiyi güçlendiren etkenler bilinmelidir. Yan etkilerin ayrıntılı ve olumsuz bir dille anlatılması, bildirim sıklığını artırır; önceki olumsuz deneyimler, kaygı düzeyi, çevreden duyulan bilgiler ve internet kaynakları katkıda bulunur. Jenerik ilaca geçişte yakınmaların artması da bu olguyla açıklanabilir. Aynı biçimde, ilaç etkileşimi ya da alerji beklentisi taşıyan hastada belirtiler daha sık ortaya çıkar.

Klinik yaklaşımda denge kurulmalıdır. Bilgilendirmeden kaçınmak etik değildir; aydınlatılmış onam, olası yan etkilerin anlatılmasını gerektirir. Amaç, doğru bilginin kaygı yaratmayan ve dengeli bir dille iletilmesidir; olumlu çerçeveleme, yani hastaların büyük çoğunluğunun ilacı sorunsuz kullandığının belirtilmesi, bildirim sıklığını azaltır. Ayrıca hastanın yakınması geçersiz sayılmamalıdır; deneyim gerçektir ve ciddiye alınmalıdır. Gerçek yan etkiyle ayrımı, yeniden başlatma denemesi ve körlemeli değerlendirmeyle yapılabilir.

== Eş anlamlılar ==

* Nosebo etkisi

== İlgili terimler ==

* [[Plasebo]]
* [[Klinik araştırma]]
* [[Statin]]
* [[Aydınlatılmış onam]]
* [[Kanıta dayalı tıp]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Nefrektomi

2026-08-29T18:16:05Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Nefrektomi''' (İng. ''nephrectomy''; Yun. ''nephros'' böbrek, ''ektome'' çıkarma), böbreğin cerrahi olarak çıkarılmasıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''nephros'' (böbrek) ve ''ektome'' (kesip çıkarma) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Başlıca endikasyonlar böbrek tümörleri, işlevini yitirmiş ve enfekte böbrek, ağır travma ve canlı vericiden organ alınmasıdır.<ref>Partin AW ve ark. (ed.), ''Campbell-Walsh-Wein Urology'', 12. baskı, 2021.</ref> Tümör cerrahisinde yaklaşım son yıllarda belirgin biçimde değişmiştir; küçük ve sınırlı tümörlerde böbreğin tümüyle çıkarılması yerine kısmi çıkarım yeğlenir. Bunun gerekçesi onkolojik değil işlevseldir: korunan böbrek dokusu, uzun dönemde kronik böbrek hastalığı ve kalp damar olay riskini azaltır.

Ameliyat öncesi değerlendirmede karşı böbreğin varlığı ve işlevi mutlaka doğrulanmalıdır; tek böbrekli hasta ya da karşı böbrekte işlev bozukluğu bulunan hasta, tümüyle farklı bir yaklaşım gerektirir. Böbrek işlev rezervinin hesaplanması ve gerektiğinde sintigrafi ile ayrı ayrı işlev ölçümü yapılır. Bu adım atlandığında hasta diyaliz bağımlısı hale gelebilir; bu, önlenebilir ve ciddi bir hatadır.

Cerrahi anatomi, komplikasyonları belirler. Sağ tarafta karaciğer, duodenum ve vena kava; sol tarafta dalak, pankreas kuyruğu ve kolon komşuluk gösterir; bu yapıların yaralanması bilinen komplikasyonlardır. Böbrek damarlarının kısa ve büyük çaplı olması, kanama riskini yükseltir. Üreterin uygun düzeyde bağlanması gerekir; çok uzun bırakılan güdükte enfeksiyon ve taş gelişebilir. Laparoskopik ve robotik yaklaşımlar, açık cerrahiye göre daha az ağrı ve daha hızlı iyileşme sağlar.

Ameliyat sonrası ve uzun dönem izlem, klinik açıdan en çok ihmal edilen yandır. Tek böbrekle yaşayan hastada böbrek işlevleri, kan basıncı ve idrarda protein düzenli izlenmelidir; hiperfiltrasyona bağlı olarak yıllar içinde işlev kaybı gelişebilir. Bu hastalar, böbreğe zarar veren ilaçlar konusunda bilgilendirilmelidir; steroid dışı iltihap gidericilerden kaçınılması, sıvı açığından korunma ve kontrast maddeli incelemelerde önlem alınması gerekir. Temas sporları açısından da danışmanlık verilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Böbrek çıkarılması

== İlgili terimler ==

* [[Böbrek tümörü]]
* [[Kronik böbrek hastalığı]]
* [[Organ nakli]]
* [[Böbrek işlev bozukluğu]]
* [[Segmentektomi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Üroloji}}

Kollajen

2026-08-29T18:15:30Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Kollajen''' (İng. ''collagen''; Yun. ''kolla'' tutkal), vücuttaki en bol bulunan ve bağ dokusuna dayanıklılık kazandıran yapısal proteindir.

== Etimoloji ==
Yunanca ''kolla'' (tutkal) sözcüğünden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Protein, üç zincirin sarmal yapıda birleşmesiyle oluşur; bu yapının kararlılığı, prolin ve lizin amino asitlerinin hidroksillenmesine bağlıdır ve bu tepkime C vitamini gerektirir.<ref>Alberts B ve ark., ''Molecular Biology of the Cell'', 7. baskı, 2022.</ref> Bu bağlantı, skorbütün klinik tablosunu doğrudan açıklar: C vitamini eksikliğinde sağlam kollajen üretilemez, damar duvarı zayıflar ve diş eti kanaması, kolay morarma, yara iyileşmesinde bozulma ile kıl köklerinde kanamalar ortaya çıkar.

Farklı tipleri farklı dokularda bulunur ve bu dağılım hastalıkları belirler. Tip 1 kemik, tendon ve derinin ana proteinidir; tip 2 kıkırdakta, tip 3 damar ve organ desteğinde, tip 4 ise taban zarında yer alır. Osteogenezis imperfektada tip 1 kollajen kusurludur; yineleyen kırıklar, mavi sklera, işitme kaybı ve dentin bozukluğu birlikte görülür. Alport sendromunda tip 4 kusuru böbrek, kulak ve gözü etkiler. Bu ilişkiler, aynı proteinin farklı dokularda birlikte tutulmasını açıklar.

Kalıtsal bağ dokusu hastalıklarında klinik bulgular tanınabilir. Ehlers-Danlos sendromunda deri aşırı esnek ve kırılgandır, eklemler gevşektir, yaralar geç iyileşir ve damar tipinde ani damar yırtılmaları görülür. Bu hastalarda cerrahi girişimlerde doku dayanıksızlığı ve yara açılması riski yüksektir; bu bilgi ameliyat planlamasında göz önüne alınmalıdır. Marfan sendromunda elastik lif yapısındaki bozukluk aort ve göz bulgularıyla birliktedir.

Edinsel bozukluklar da klinik açıdan önemlidir. Aşırı üretim keloid, hipertrofik iz, Dupuytren kontraktürü ve organ fibrozuna yol açar; karaciğer sirozu, akciğer fibrozu ve skleroderma bu sürecin farklı organlardaki yansımalarıdır. Yıkımın artması ise yara iyileşmesini bozar. Kortikosteroidler üretimi baskılar; uzun süreli kullanımda deri incelmesi, çatlaklar ve kolay morarma bu düzenekle açıklanır. Mor ötesi ışın da kollajeni bozarak fotoyaşlanmaya neden olur.

== Eş anlamlılar ==

* Kolajen

== İlgili terimler ==

* [[Fibroblast]]
* [[Dermis]]
* [[Yara bakımı]]
* [[Skleroderma]]
* [[Kemik]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Fizyoloji}}

Kolestaz

2026-08-29T18:14:54Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Kolestaz''' (İng. ''cholestasis''; Yun. ''chole'' safra, ''stasis'' durma), safra akımının azalması ya da durmasıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''chole'' (safra) ve ''stasis'' (durma) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Tıkanıklığın yeri, tanısal yaklaşımı belirler ve değerlendirmenin ilk adımıdır.<ref>Feldman M ve ark. (ed.), ''Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease'', 11. baskı, 2021.</ref> Karaciğer içi biçimde safra üretimi ya da küçük kanallardan akışı bozulmuştur; ilaçlar, viral hepatitler, sepsis, gebelik ve otoimmün safra yolu hastalıkları bu gruptadır. Karaciğer dışı biçimde ise ana safra kanalı tıkalıdır; taş, tümör ve darlıklar başlıca nedenlerdir. Ultrasonografide safra yollarının genişlemiş bulunması bu ayrımı sağlar ve ilk basamak incelemedir.

Klinik tablo, safranın bağırsağa ulaşamaması ve kana geri emilmesiyle açıklanır. Sarılık, koyu idrar, açık renkli dışkı ve kaşıntı tipiktir; kaşıntı bazen sarılıktan önce ortaya çıkar ve inatçıdır. Laboratuvarda alkalen fosfataz ve gama glutamil transferaz belirgin biçimde yükselir; bu ikisinin birlikte artması, alkalen fosfatazın kemik kaynaklı olmadığını gösterir ve safra yollarını işaret eder. Bu ayrım, açıklanamayan enzim yüksekliğinin değerlendirilmesinde belirleyicidir.

Uzun süreli kolestazın sonuçları öngörülebilir. Safra tuzları olmadan yağ emilimi bozulur; yağda çözünen vitaminlerin eksikliği ortaya çıkar ve K vitamini eksikliğine bağlı pıhtılaşma bozukluğu gelişir. Bu nedenle girişim planlanan hastada pıhtılaşma testleri değerlendirilmeli ve gerekirse K vitamini verilmelidir. D vitamini eksikliğine bağlı kemik hastalığı ve kolesterol birikimine bağlı deri lezyonları diğer sonuçlardır.

Acil değerlendirme gerektiren tablo, tıkanıklığa enfeksiyonun eklendiği kolanjittir; ateş, sarılık ve sağ üst karın ağrısının birlikteliği tanısaldır, bilinç değişikliği ve düşük tansiyon eklendiğinde tablo ağırdır. Bu durumda antibiyotik tek başına yeterli değildir; safra yolunun ivedi boşaltılması yaşam kurtarıcıdır. Gebelikte ortaya çıkan kaşıntı, özellikle avuç içi ve ayak tabanında yoğunlaşan ve döküntüsüz olan biçimde, gebelik kolestazını düşündürmelidir; safra asidi düzeyleri ölçülmeli ve fetal risk nedeniyle izlem yoğunlaştırılmalıdır. İlaçlar sık gözden kaçan nedendir ve ilaç listesi gözden geçirilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Safra durgunluğu

== İlgili terimler ==

* [[Sarılık]]
* [[Safra yolları]]
* [[Kaşıntı]]
* [[Vater ampullası]]
* [[Emilim bozukluğu]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Gastroenteroloji}}

Klinik araştırma

2026-08-29T18:14:16Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Klinik araştırma''' (İng. ''clinical trial''), tıbbi girişimlerin etkinliğinin ve güvenliğinin insanlarda sistematik olarak sınandığı çalışmadır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
İlaç geliştirme süreci evrelere ayrılır ve her evrenin sorusu farklıdır.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> Faz 1 çalışmalar az sayıda katılımcıda güvenliği ve uygun dozu araştırır; faz 2 ön etkinliği değerlendirir; faz 3 geniş katılımlı ve karşılaştırmalı çalışmalarla etkinliği kanıtlamayı hedefler; faz 4 ise ruhsat sonrası dönemde ender yan etkilerin izlenmesini sağlar. Birçok ciddi yan etki ancak bu son evrede, geniş kullanım sonrasında ortaya çıkar; bu, yeni ilaçlara ihtiyatlı yaklaşılmasının gerekçesidir.

Randomize kontrollü çalışma, nedensellik kurmanın en güvenilir yöntemidir. Rastgele dağıtım, bilinen ve bilinmeyen tüm karıştırıcı etkenlerin gruplar arasında dengelenmesini sağlar; bu özellik, gözlemsel çalışmalarda elde edilemez. Körleme, hem katılımcının hem araştırmacının beklentisinden kaynaklanan yanlılığı azaltır. Karşılaştırma grubunda etkili bir tedavi varken plasebo kullanılması etik değildir; karşılaştırma mevcut standart tedaviyle yapılmalıdır.

Sonuçların yorumlanmasında birkaç kavram belirleyicidir. Ara sonuç ölçütlerindeki iyileşme, her zaman hastanın daha uzun ya da daha iyi yaşayacağı anlamına gelmez; laboratuvar değerinin düzelmesi ile ölüm oranının azalması farklı şeylerdir. Göreli risk azalması etkiyi olduğundan büyük gösterir; mutlak risk azalması ve tedavi edilmesi gereken hasta sayısı daha anlaşılırdır. Ayrıca istatistiksel anlamlılık, klinik anlamlılıkla eş değildir; çok büyük çalışmalarda küçük ve önemsiz farklar anlamlı çıkabilir.

Etik çerçeve, alanın temelidir. Aydınlatılmış onam, katılımın gönüllü olması, istenildiği anda çekilme hakkı ve bağımsız etik kurul onayı zorunludur. Çalışmaların önceden kayıt altına alınması, olumsuz sonuçların yayımlanmaması sorununu azaltmak için getirilmiştir; yayın yanlılığı, yalnızca olumlu sonuçların bildirilmesiyle kanıt tabanını çarpıtır. Hastaya araştırmaya katılım önerilirken, bunun standart tedaviyle karşılaştırıldığı ve yararının önceden bilinmediği açıkça belirtilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Klinik çalışma

== İlgili terimler ==

* [[Kanıta dayalı tıp]]
* [[Plasebo]]
* [[Aydınlatılmış onam]]
* [[Sağkalım]]
* [[Tıp etiği]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Karsinojen

2026-08-29T18:13:39Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Karsinojen''' (İng. ''carcinogen''; Yun. ''karkinos'' yengeç), kanser gelişimine yol açan ya da riskini artıran etkendir.

== Etimoloji ==
Yunanca ''karkinos'' (yengeç) ve ''-jen'' (oluşturan) eklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Etkenler kimyasal, fiziksel ve biyolojik olarak sınıflandırılır; tütün dumanı, asbest, aflatoksin, mor ötesi ışın, iyonlaştırıcı ışın, insan papilloma virüsü, hepatit B ile C ve ''Helicobacter pylori'' başlıcalarıdır.<ref>Kumar V ve ark., ''Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease'', 10. baskı, 2020.</ref> Uluslararası sınıflandırmada maddeler kanıt gücüne göre gruplandırılır; bu sınıflandırmanın gösterdiği, maddenin kanser yapıp yapmadığına ilişkin kanıtın ne kadar güçlü olduğudur, ne kadar tehlikeli olduğu değil. Bu ayrım kamuoyunda sıklıkla karıştırılır ve tehlike ile risk kavramları birbirine karışır.

Etki düzeneği açısından iki grup ayrılır ve bu ayrım korunma açısından önemlidir. Genotoksik maddeler DNA'da doğrudan hasar oluşturur ve kuramsal olarak güvenli bir eşik düzeyi yoktur; bu nedenle maruziyetin olabildiğince azaltılması hedeflenir. Genotoksik olmayan maddeler ise hücre çoğalmasını artırarak ya da bağışıklık gözetimini bozarak etkir ve bunlarda eşik değerlerden söz edilebilir. Ayrıca bazı maddeler tek başına kanser yapmazken, başka bir etkenin etkisini artırır.

Birlikteliklerin etkisi klinik açıdan belirleyicidir. Asbest ve sigara birlikte bulunduğunda akciğer kanseri riski toplamsal değil çarpımsal biçimde artar; aynı ilişki tütün ile alkol arasında baş boyun kanserleri için geçerlidir. Bu bilgi, tek bir etkenin bırakılmasının bile riski belirgin biçimde azalttığını gösterir ve danışmanlıkta kullanılmalıdır. Gecikme süresi de bilinmelidir; maruziyet ile kanser arasında on yıllar geçebilir, bu nedenle öykü geriye dönük olarak sorgulanmalıdır.

Klinik uygulamada en yüksek getirili yaklaşım, önlenebilir etkenlerin belirlenmesidir. Tütün kullanımı, dünyada önlenebilir kanser ölümlerinin başlıca nedenidir; güneşten korunma, hepatit B aşısı, insan papilloma virüsü aşısı ve ''Helicobacter pylori'' eradikasyonu kanıtlanmış korunma yöntemleridir. Meslek öyküsünün sorgulanması, hem tanıya hem aynı ortamdaki diğer kişilerin korunmasına katkı sağlar. Kanser gelişiminin çok basamaklı bir süreç olduğu ve tek bir maruziyetin nadiren tek başına sorumlu olduğu, hastayla yapılan görüşmede açıklanmalıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Kanserojen

== İlgili terimler ==

* [[Tütün]]
* [[Asbestoz]]
* [[Mor ötesi ışın]]
* [[İnsan papilloma virüsü]]
* [[Çevresel maruziyet]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Onkoloji}}

El

2026-08-29T18:13:02Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''El''' (İng. ''hand''; Lat. ''manus''), üst uzvun uç bölümünü oluşturan, kavrama ve ince beceri işlevlerini sağlayan yapıdır.

== Etimoloji ==
Türkçe kökenli bir sözcüktür; tıp dilinde Latince ''manus'' ve buna bağlı manuel sıfatı kullanılır.

== Klinik bağlam ==
Yapı, sekiz el bileği kemiği, beş tarak kemiği ve parmak kemiklerinden oluşur; hareketi üç sinir sağlar ve her birinin dağılım alanı ile işlevi ayrıdır.<ref>Court-Brown CM ve ark. (ed.), ''Rockwood and Green's Fractures in Adults'', 9. baskı, 2019.</ref> Median sinir başparmağın karşı gelme hareketini ve avuç içinin dış yarısının duyusunu; ulnar sinir parmakların yana açılıp kapanmasını ve iç yarının duyusunu; radial sinir ise el bileğinin ve parmakların geriye kaldırılmasını sağlar. Bu iş bölümü, muayenede her sinirin ayrı ayrı sınanmasını gerektirir.

Sinir sıkışmaları sık karşılaşılır ve ayrımı bulgulara dayanır. Karpal tünel sendromunda gece uyandıran el uyuşması ve elleri silkeleyerek rahatlama tipiktir; ilerlemiş olgularda başparmak kabartısında erime görülür. Ulnar sinir dirsek iç yüzünde sıkışır; dördüncü ve beşinci parmaklarda uyuşma ile parmakları yana açma güçsüzlüğü bulunur. Radial sinir kol kemiğinin arkasındaki olukta zedelenir ve el bileği düşmesine yol açar. Bu üç tablo farklı bölgelerde ortaya çıktığından, sıkışma yerinin belirlenmesi tedaviyi yönlendirir.

Yaralanmalarda birkaç ilke belirleyicidir. Kayık kemiği kırığı, düz grafide erken dönemde görülmeyebilir; enfiye çukurunda hassasiyet bulunan hastada grafi normal olsa bile atel uygulanıp kontrol yapılmalıdır, aksi halde kaynamama ve kalıcı işlev kaybı gelişir. Yumruk atma sonrası oluşan eklem çevresi yaralanmalar insan ısırığı kabul edilir; ağız florası nedeniyle enfeksiyon riski yüksektir, kapatılmaz ve antibiyotik verilir. Tendon kılıfı enfeksiyonlarında parmak gergin duruşta, şiş ve pasif germeyle çok ağrılıdır; acil cerrahi drenaj gerektirir.

El, sistemik hastalıkların bulgularının izlendiği bölgelerdendir. Çomak parmak akciğer ve kalp hastalıklarını, avuç içi kızarıklığı karaciğer hastalığını, tırnak değişiklikleri sedef hastalığını ve kansızlığı düşündürür. Romatoid artritte simetrik küçük eklem tutulumu ve sabah tutukluğu, osteoartritte ise uç eklemlerde kemik büyümeleri görülür. Avuç içi fasyasının kalınlaşmasıyla parmakların bükülü kalması Dupuytren kontraktürüdür. Bu nedenle el muayenesi, yalnızca ortopedik değil genel bir değerlendirme aracıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Manus

== İlgili terimler ==

* [[Kol]]
* [[Avuç içi]]
* [[Karpal tünel sendromu]]
* [[Kompartman sendromu]]
* [[Replantasyon]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Dermis

2026-08-29T18:12:21Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Dermis''' (İng. ''dermis''; Yun. ''derma'' deri), epidermisin altında yer alan, derinin bağ dokusu katmanıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''derma'' (deri) sözcüğünden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Katman, kollajen ve elastik liflerden oluşan bir ağ içerir; kollajen dayanıklılığı, elastin ise esnekliği sağlar.<ref>Bolognia JL ve ark., ''Dermatology'', 4. baskı, 2018.</ref> Damarları, sinir uçlarını, ter bezlerini, yağ bezlerini ve kıl köklerini barındırır; epidermis damarsız olduğundan beslenmesini bu katmandan yayılma yoluyla sağlar. Papiller ve retiküler olmak üzere iki bölümü vardır; üstteki papiller bölüm ince liflidir, alttaki retiküler bölüm ise kalın kollajen demetleri içerir ve derinin gerilme direncini oluşturur.

Katmanın varlığı, yara iyileşmesinin niteliğini belirler. Yalnızca epidermisi ilgilendiren yüzeyel yaralar iz bırakmadan iyileşir; hasar bu katmana ulaştığında ise iz kalır. Bu ayrım, yanık derinliğinin değerlendirilmesinin temelidir. Kıl kökleri ve bez yapıları bu katmanda bulunduğundan, korunmuş oldukları yüzeyel yanıklarda yeni epitel bu yapılardan çoğalarak yüzeyi kapatır; derin yanıklarda bu kaynak yok olduğundan greft gerekir.

Kollajen üretiminin bozulması, tanımlı hastalıklara yol açar. Ehlers-Danlos sendromunda deri aşırı esnek ve kırılgandır, yaralar geç iyileşir ve eklem gevşekliği eşlik eder; Marfan sendromunda ise elastik lif yapısındaki kusur damar ve göz bulgularıyla birlikte görülür. Aşırı üretim durumunda keloid ve hipertrofik iz gelişir; keloid yara sınırlarını aşarak büyür ve kendiliğinden gerilemez, hipertrofik iz ise sınırlar içinde kalır. Bu ayrım tedavi yaklaşımını belirler.

Yaşlanma ve güneş hasarı bu katmanda ortaya çıkar. Mor ötesi ışın kollajen ve elastik lifleri bozar; sonuçta derin kırışıklıklar, sarımsı kalınlaşma ve kılcal damar belirginliği görülür ve bu tablo aktinik elastoz olarak adlandırılır. Kortikosteroidlerin uzun süreli kullanımı kollajen üretimini baskılar; deri incelmesi, çatlaklar ve kolay morarma bu düzenekle açıklanır. Bu nedenle yüz ve kıvrım bölgelerinde güçlü kortikosteroidlerden kaçınılır. Yerel ilaçların emilimi bu katmanın kalınlığına göre değiştiğinden, bölgeye özgü preparat seçimi gerekir.

== Eş anlamlılar ==

* Alt deri

== İlgili terimler ==

* [[Epidermis]]
* [[Kollajen]]
* [[Fibroblast]]
* [[Yanık]]
* [[Kıl kökü]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Büyüme hormonu

2026-08-29T18:11:46Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Büyüme hormonu''' (İng. ''growth hormone''), hipofiz ön lobundan salgılanan ve büyüme ile metabolizmayı düzenleyen hormondur.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; somatotropin olarak da anılır.

== Klinik bağlam ==
Hormon, etkilerinin büyük bölümünü karaciğerde üretilen insülin benzeri büyüme faktörü aracılığıyla gösterir.<ref>Melmed S ve ark. (ed.), ''Williams Textbook of Endocrinology'', 14. baskı, 2020.</ref> Bu ayrım laboratuvar değerlendirmesinde belirleyicidir; hormonun kendisi atımlı biçimde salgılandığından ve gün içinde dalgalandığından tek ölçüm anlam taşımaz, buna karşın aracı faktörün düzeyi kararlıdır ve ölçülmesi gereken budur. Salgı uykuda, açlıkta ve egzersizle artar; bu ritim, testlerin niçin uyarı ya da baskılama biçiminde yapıldığını açıklar.

Fazlalığı erişkinde [[akromegali]]ye, büyüme plakları kapanmadan önce ise devlik tablosuna yol açar. Neredeyse tüm olgularda neden hipofizden kaynaklanan iyi huylu adenomdur. Tanı, aracı faktörün yaşa göre yüksek bulunması ve şeker yükleme testinde hormonun baskılanmaması ile konur; ardından hipofiz görüntülemesi yapılır. Tanının gecikmesi bu hastalıkta kuraldır, çünkü değişiklikler çok yavaş ilerler.

Eksikliği, çocuk ve erişkinde farklı tablolar oluşturur. Çocukta büyüme hızında yavaşlama ve boy kısalığı görülür; kilo alımı görece korunur, bu ayrım beslenme sorunlarından ayırt edicidir. Erişkinde ise yağ kütlesinde artış, kas kütlesinde azalma, kemik yoğunluğunda düşme, yaşam kalitesinde bozulma ve lipit profilinde olumsuz değişiklikler bildirilmiştir. Nedenler arasında hipofiz tümörleri, cerrahi, ışın tedavisi ve kafa travması yer alır.

Tedavi kullanımının sınırları klinik açıdan önemlidir. Yerine koyma tedavisi, yalnızca gösterilmiş eksiklikte ve belirlenmiş endikasyonlarda etkilidir; her kısa boylu çocukta uygulanması yararsızdır ve gereksiz tedavi yüküne yol açar. Sağlıklı kişilerde yaşlanma karşıtı ya da performans artırıcı amaçla kullanımının yararı gösterilmemiş, buna karşın ödem, eklem ağrısı, karpal tünel sendromu, insülin direnci ve olası kanser riski gibi zararları bildirilmiştir. Bu kullanım, sporda yasaklı maddeler arasındadır.

== Eş anlamlılar ==

* Somatotropin

== İlgili terimler ==

* [[Hipofiz]]
* [[Akromegali]]
* [[Cücelik]]
* [[Endokrin]]
* [[Kemik]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Endokrinoloji}}

Bulimiya nervoza

2026-08-29T18:11:10Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Bulimiya nervoza''' (İng. ''bulimia nervosa''), yineleyen tıkınırcasına yeme atakları ve ardından kilo almayı önlemeye yönelik uygunsuz davranışlarla giden yeme bozukluğudur.

== Etimoloji ==
Yunanca ''bous'' (öküz) ve ''limos'' (açlık) sözcüklerinden türetilmiştir; aşırı açlık anlamına gelir.

== Klinik bağlam ==
Tanı, tıkınırcasına yeme ataklarının ve telafi davranışlarının belirli bir sıklıkta yinelemesi ile benlik değerlendirmesinin beden biçimine aşırı bağlı olmasına dayanır.<ref>Amerikan Psikiyatri Birliği, ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR)'', 2022.</ref> Anoreksiya nervozadan ayıran temel ölçüt, vücut ağırlığının belirgin biçimde düşük olmamasıdır; hastaların çoğu normal kiloda ya da hafif kilolu görünür. Bu nedenle hastalık dışarıdan fark edilmez ve tanı yıllarca gecikir; utanç ve gizleme davranışı bu gecikmeyi pekiştirir.

Telafi davranışları kusma, müshil ve idrar söktürücü kullanımı, aşırı egzersiz ve açlıktır. Fizik bulgular, gizlenen bu davranışların ortaya konmasını sağlar: diş minesinin arka yüzeyinde erozyon, tükürük bezlerinde büyüme, el sırtında nasır ve boğazda tahriş. Bu bulguların tanınması, hastanın anlatmadığı davranışın belirlenmesinde belirleyicidir ve klinik açıdan en değerli ipuçlarıdır.

Metabolik komplikasyonlar yaşamı tehdit eder. Kusma ile potasyum, klor ve hidrojen kaybı metabolik alkaloza ve hipokalemiye yol açar; müshil kullanımında ise ishalle potasyum kaybı ve asidoz görülür. Hipokalemi, ritim bozuklukları ve ani ölüm riski taşır; bu nedenle elektrolitler ve elektrokardiyografi değerlendirilmelidir. Diş ve yemek borusu hasarı, yineleyen kusmanın diğer sonuçlarıdır; ağır kusma sonrası yemek borusu yırtılması acil bir tablodur.

Tedavide bilişsel davranışçı terapi en iyi kanıta sahiptir; tıkınma ve telafi döngüsünün kırılması, düzenli öğün örüntüsünün kurulması ve beden algısına ilişkin düşüncelerin ele alınması temel bileşenlerdir. Seçici serotonin geri alım engelleyicilerinden fluoksetin, bu endikasyonda etkinliği gösterilmiş ilaçtır. Bupropion, nöbet riski nedeniyle bu grupta kullanılmaz; bu, klinik açıdan bilinmesi gereken kesin bir kısıtlamadır. Eşlik eden depresyon, kaygı bozukluğu ve madde kullanımı ayrıca değerlendirilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Bulimiya

== İlgili terimler ==

* [[Anoreksiya nervoza]]
* [[Yeme bozukluğu]]
* [[Hipokalemi]]
* [[Bilişsel davranışçı terapi]]
* [[Alkalozis]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Bronş

2026-08-29T18:10:34Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Bronş''' (İng. ''bronchus''; Yun. ''bronchos''), soluk borusunun akciğerlere doğru dallanan ana hava yollarıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''bronchos'' (soluk borusu) sözcüğünden gelir.

== Klinik bağlam ==
Soluk borusu iki ana bronşa ayrılır; sağ ana bronş daha dik, kısa ve geniştir.<ref>Broaddus VC ve ark. (ed.), ''Murray and Nadel's Textbook of Respiratory Medicine'', 7. baskı, 2022.</ref> Bu anatomik özellik, aspire edilen yabancı cisimlerin ve mide içeriğinin niçin daha çok sağ tarafa gittiğini açıklar; aynı nedenle çok derin ilerletilen endotrakeal tüp sağ ana bronşa girer ve sol akciğerin havalanmaması ile o tarafta solunum seslerinin kaybolmasına yol açar. Bu, entübasyon sonrası tüp konumunun mutlaka doğrulanmasını gerektiren en sık sorundur.

Duvar yapısı, hastalıkların anlaşılmasını sağlar. Bronşlar kıkırdak halkalarla desteklenir; ilerleyen dallarda kıkırdak azalır ve düz kas oranı artar. Bu geçiş, hangi düzeyin hangi hastalıkta etkilendiğini belirler; astımda ve kronik obstrüktif akciğer hastalığında asıl darlık küçük hava yollarındadır. Yüzeyi silyalı epitelle örtülüdür ve mukosiliyer temizleme, solunan parçacıkların uzaklaştırılmasını sağlar. Sigara dumanı bu düzeneği bozar ve enfeksiyona zemin hazırlar.

Bronşiyal dolaşımın ayrı bir sistem olduğu bilinmelidir; akciğer dokusunun beslenmesi bu damarlarla sağlanır ve sistemik basınç altındadır. Bu nedenle masif hemoptizinin kaynağı, çoğunlukla düşük basınçlı pulmoner dolaşım değil bronşiyal arterlerdir; tedavide bronşiyal arter embolizasyonunun etkili olmasının nedeni budur. Masif kanamada hasta, kanayan taraf aşağıda olacak biçimde yatırılmalıdır; bu önlem sağlam akciğeri korur ve yaşam kurtarıcıdır.

Bronkoskopi, hem tanı hem tedavi aracıdır; kitle örneklemesi, yabancı cisim çıkarılması, aspirasyon ve stent uygulaması bu yolla yapılır. Yineleyen ve aynı bölgede yerleşen pnömoni ile atelektazi, hava yolunu tıkayan bir lezyonu düşündürür ve sigara öyküsü bulunan hastada bronkoskopi gerektirir; bu adımın atlanması akciğer kanseri tanısının gecikmesinin bilinen nedenidir. Bronşektazide ise hava yolları kalıcı olarak genişlemiştir; bol balgam ve yineleyen enfeksiyonlarla seyreder.

== Eş anlamlılar ==

* Bronkus

== İlgili terimler ==

* [[Akciğer]]
* [[Bronş düz kası]]
* [[Bronkoskopi]]
* [[Astım]]
* [[Atelektazi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Blefarit

2026-08-29T18:09:57Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Blefarit''' (İng. ''blepharitis''; Yun. ''blepharon'' göz kapağı), göz kapağı kenarının süregen iltihabıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''blepharon'' (göz kapağı) ve ''-itis'' (iltihap) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Tablo, kirpik köklerinin bulunduğu ön kenar ile yağ bezlerinin açıldığı arka kenara göre ikiye ayrılır ve bu ayrım tedaviyi belirler.<ref>Yanoff M, Duker JS, ''Ophthalmology'', 6. baskı, 2023.</ref> Ön biçimde kirpik diplerinde kabuklanma ve pullanma görülür; stafilokok kolonizasyonu ve seboreik dermatit ilişkilidir. Arka biçimde ise meibom bezlerinin salgısı koyulaşır ve bez ağızları tıkanır; salgının niteliği bozulduğundan gözyaşı filminin yağ tabakası yetersiz kalır ve buharlaşmaya bağlı kuru göz gelişir.

Bu düzenek, hastaların niçin hem yanma ve batma hem sulanma tanımladığını açıklar; gözyaşı hızla buharlaştığından refleks sulanma ortaya çıkar. Belirtiler sabahları belirgindir; kapaklar yapışık uyanılır, kaşıntı ve yabancı cisim hissi bulunur. Muayenede kapak kenarında kızarıklık, telanjektaziler, bez ağızlarında tıkaç ve kirpik diplerinde kabuklar saptanır. Kirpik diplerindeki silindirik kabuklar, kirpik dibi akarına bağlı biçimi düşündürür.

Eşlik eden hastalıkların araştırılması önemlidir. Rozasea, arka blefaritin sık nedenidir; yüzde kızarıklık ve papüller varlığında bu ilişki kurulmalıdır. Seboreik dermatit ve atopik dermatit diğer birlikteliklerdir. Yineleyen arpacık ve şalazyon, tıkanmış bezlerin sonucudur. Klinik açıdan en kritik uyarı, tek taraflı, inatçı ve kirpik kaybıyla giden kapak kenarı lezyonlarının kötü huylu hastalık yönünden değerlendirilmesi gerektiğidir; sebase bez karsinomu blefariti taklit eder ve tanısı sıklıkla gecikir.

Tedavinin temeli kapak hijyenidir ve bu, ilaçtan daha belirleyicidir. Ilık kompres uygulaması bez salgısını yumuşatır, ardından kapak kenarının nazikçe temizlenmesi tıkaçları açar; bu uygulamanın düzenli ve uzun süreli yapılması gerekir. Hastalık süregendir; tedavi kesildiğinde yineler ve bu, hastaya baştan anlatılmalıdır. Yapay gözyaşı kuruluk belirtilerini azaltır. Dirençli olgularda topikal antibiyotik, kısa süreli topikal kortikosteroid ve sistemik doksisiklin kullanılır; omega-3 desteğinin katkısı bildirilmiştir.

== Eş anlamlılar ==

* Göz kapağı iltihabı

== İlgili terimler ==

* [[Rozasea]]
* [[Kuru göz]]
* [[Sebase bez]]
* [[Göz muayenesi]]
* [[Konjonktivit]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Ağır metal

2026-08-29T18:09:18Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Ağır metal''' (İng. ''heavy metal''), yoğunluğu yüksek olan ve düşük derişimlerde bile toksik etki gösterebilen metallerin ortak adıdır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
Tıbbi açıdan önem taşıyan başlıca metaller kurşun, cıva, arsenik ve kadmiyumdur.<ref>Klaassen CD (ed.), ''Casarett and Doull's Toxicology: The Basic Science of Poisons'', 9. baskı, 2018.</ref> Ortak etki düzenekleri, proteinlerdeki sülfhidril gruplarına bağlanarak enzim işlevini bozmaları ve oksidatif hasar oluşturmalarıdır. Bu nedenle klinik tablolar örtüşür; sinir sistemi, böbrek ve kan yapımı en sık etkilenen sistemlerdir. Belirtiler özgül olmadığından, tanı büyük ölçüde maruziyet öyküsünün sorgulanmasına dayanır.

Kurşun, çocuk sağlığı açısından en önemli olanıdır. Eski boyalar, kirlenmiş toprak, geleneksel ilaçlar, kozmetikler ve sanayi maruziyeti başlıca kaynaklardır. Çocuklarda düşük düzeyler bile bilişsel gelişimi ve davranışı etkiler; güvenli bir eşik gösterilememiştir. Klinik bulgular arasında karın ağrısı, kabızlık, kansızlık, dikkat ve öğrenme sorunları yer alır; kansızlık tipik olarak küçük hücrelidir ve bazofilik noktalanma görülür. Kurşun ayrıca gut benzeri eklem tutulumuna yol açabilir.

Cıvanın üç biçimi farklı etkiler gösterir ve ayrım tanısal açıdan zorunludur. Element biçiminin buharı solunum yoluyla emilir ve sinir sistemini etkiler; kişilik değişiklikleri, aşırı çekingenlik, uykusuzluk ve ince tremor tipiktir. İnorganik tuzlar böbrek toksisitesi yapar. Organik biçim, özellikle metil cıva, besin zinciriyle alınır, plasentayı geçer ve gelişmekte olan beyni etkiler. Arsenik ise deride pigment değişiklikleri, avuç içi ve ayak tabanında kalınlaşma, periferik nöropati ve deri kanseri riskiyle ilişkilidir.

Klinik yaklaşımın temeli maruziyetin belirlenip sonlandırılmasıdır; şelasyon tedavisi seçilmiş ve ağır olgulara ayrılmıştır ve kendisi de yan etki taşır. Ölçümde biçime uygun örnek seçilmelidir; kurşun için kan, inorganik cıva için idrar, organik cıva için kan uygundur. Saç ve tırnak analizleri güvenilir değildir. Alternatif tıp bağlamında sunulan şelasyon uygulamaları, kanıtlanmış endikasyon dışında zararlıdır ve ölümlere yol açmıştır. Tanı konduğunda kaynağın araştırılması, aynı ortamdaki kişilerin değerlendirilmesi ve bildirim yapılması gerekir.

== Eş anlamlılar ==

* Toksik metal

== İlgili terimler ==

* [[Cıva]]
* [[Toksikoloji]]
* [[Çevresel maruziyet]]
* [[Zehirlenme]]
* [[Anemi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Farmakoloji}}

Rektum

2026-08-29T18:08:38Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Rektum''' (İng. ''rectum''; Lat. ''rectus'' düz), kalın bağırsağın makatla sonlanan son bölümüdür.

== Etimoloji ==
Latince ''rectus'' (düz) sözcüğünden gelir.

== Klinik bağlam ==
Organ, dışkının biriktiği ve dışkılama refleksinin başlatıldığı bölümdür; duvarındaki gerilme algılayıcıları doluluğu algılar ve boşaltma isteği oluşturur.<ref>Feldman M ve ark. (ed.), ''Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease'', 11. baskı, 2021.</ref> İltihaplı olduğunda bu doluluk duygusu yanlış biçimde uyarılır; sonuçta sık ve az miktarda dışkılama ile ıkınma hissi ortaya çıkar. Bu belirti örüntüsü, kolonun üst bölümlerini ilgilendiren tablolardan ayırt edicidir ve proktitin tanınmasını sağlar.

Damar ve lenfatik drenajı, onkolojik yaklaşımı belirler. Üst bölümün kanı kapı toplardamarına, alt bölümün kanı ise sistemik dolaşıma gider; bu ikili drenaj, alt rektum tümörlerinin karaciğere uğramadan akciğere metastaz yapabilmesini açıklar. Aynı ikilik, dilaltı uygulamaya benzer biçimde rektal yoldan verilen ilaçların bir bölümünün karaciğerden ilk geçiş etkisine uğramadan dolaşıma karışmasını sağlar; bu, kusan hastada ve çocuklarda ilaç uygulama yolu olarak kullanılmasının gerekçesidir.

Parmakla rektal muayene, basit olmasına karşın yüksek bilgi veren ve sıklıkla atlanan bir adımdır. Dışkı tıkacı, kitle, kanama, sfinkter tonusu ve prostat değerlendirmesi bu yolla yapılır. Dışkı kaçırma yakınmasında muayene zorunludur; sıvı dışkının sert kütlenin çevresinden sızdığı taşma tipi kaçırma, ishal sanılarak yanlış tedavi edilirse tablo ağırlaşır. Aynı biçimde bel ağrısıyla birlikte sfinkter tonusunun azalması, kauda ekina sendromunun uyarıcı bulgusudur ve acil cerrahi gerektirir.

Kanama değerlendirmesinde yaş ve eşlik eden bulgular belirleyicidir. Parlak kırmızı kanama sıklıkla hemoroid ve fissüre bağlıdır; ancak hemoroidin çok yaygın olması, kolorektal kanserin de aynı hastada bulunabileceği gerçeğini gölgelememelidir. Kırk yaş üzerinde, kilo kaybı, kansızlık, dışkılama alışkanlığında değişiklik ya da aile öyküsü bulunan hastada kanama, tam bağırsak incelemesi yapılmadan iyi huylu nedenlere bağlanmamalıdır. Rektal tümörlerde manyetik rezonans, cerrahi ve ek tedavi planını belirler.

== Eş anlamlılar ==

* Göden bağırsağı

== İlgili terimler ==

* [[Proktit]]
* [[Hemoroid]]
* [[Anal fissür]]
* [[Dışkı kaçırma]]
* [[Kolorektal kanser]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Antisepsi

2026-08-29T18:07:57Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Antisepsi''' (İng. ''antisepsis''; Yun. ''anti-'' karşı, ''sepsis'' çürüme), canlı doku üzerindeki mikroorganizmaların kimyasal maddelerle azaltılmasıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''anti-'' (karşı) ve ''sepsis'' (çürüme) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Kavram, yakın terimlerden kesin biçimde ayrılmalıdır.<ref>Bennett JE ve ark. (ed.), ''Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases'', 9. baskı, 2020.</ref> Antisepsi canlı dokuda, dezenfeksiyon cansız yüzeylerde uygulanır; sterilizasyon ise sporlar dahil tüm mikroorganizmaların yok edilmesidir. [[Asepsi]] ise bulaşın hiç gerçekleşmemesini hedefleyen bütünsel yaklaşımdır. Bu ayrımların bilinmesi, hangi ürünün nerede kullanılacağını belirler; cilt antiseptikleri yüzey dezenfektanı olarak, yüzey dezenfektanları ise deride kullanılamaz.

Ürünlerin özellikleri, kullanım yerini belirler. Klorheksidin, deride kalıcı etki bırakır ve etkisi saatler boyunca sürer; alkolle birleştirildiğinde cerrahi alan enfeksiyonlarını povidon iyoda göre daha çok azalttığı gösterilmiştir. Povidon iyot geniş etkilidir ancak organik maddeyle etkinliği azalır ve yenidoğanlarda tiroid işlevini etkileyebileceğinden dikkatle kullanılır. Alkol hızlı ve güçlü etkilidir, buna karşın açık yarada ve mukozada kullanılmaz.

Uygulama tekniği, ürün seçiminden daha belirleyicidir. Antiseptiklerin etkili olabilmesi için yeterli temas süresi gerekir; alkol bazlı ürünlerin kurumadan işlem yapılması hem etkinliği düşürür hem elektrocerrahi kullanıldığında yangın riski oluşturur. Deri hazırlığında merkezden çevreye doğru ve tek yönlü uygulama yapılır. Ayrıca organik kirlilik antiseptik etkiyi azalttığından, gerekiyorsa önce mekanik temizlik yapılmalıdır.

Klinik uygulamada iki noktanın vurgulanması gerekir. Birincisi, antisepsinin el hijyeninin yerine geçmediği; alkol bazlı el ovucu kullanımının belirlenmiş anlarda ve doğru teknikle yapılması gerektiğidir. İkincisi, yara bakımında güçlü antiseptiklerin uzun süreli kullanımının iyileşmeyi geciktirebilmesidir; hidrojen peroksit ve yoğun povidon iyot uygulamaları granülasyon dokusuna zarar verir. Bu nedenle temiz ve iyileşmekte olan yaralarda rutin antiseptik kullanımı önerilmez; serum fizyolojikle yıkama yeterlidir.

== Eş anlamlılar ==

* Antiseptik uygulama

== İlgili terimler ==

* [[Asepsi]]
* [[Sterilizasyon]]
* [[Hijyen]]
* [[Cerrahi alan enfeksiyonu]]
* [[Yara bakımı]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Mikrobiyoloji}}

Vitiligo

2026-08-29T18:07:21Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Vitiligo''' (İng. ''vitiligo''), melanositlerin kaybı sonucu deride keskin sınırlı beyaz alanlarla giden otoimmün hastalıktır.

== Etimoloji ==
Latince ''vitium'' (kusur) sözcüğünden türetildiği kabul edilir.

== Klinik bağlam ==
Hastalıkta pigment üreten melanositler bağışıklık aracılı bir süreçle yok olur; bu, üretim bozukluğuyla giden [[albinizm]]den temel farkıdır.<ref>Bolognia JL ve ark., ''Dermatology'', 4. baskı, 2018.</ref> Lezyonlar keskin sınırlı, süt beyazı renkte ve genellikle simetriktir; el sırtı, parmaklar, yüz açıklıkları çevresi, koltuk altı, kasık ve üreme organları çevresinde yerleşir. Sürtünme ve travma bölgelerinde yeni lezyon çıkması Köbner olgusu olarak adlandırılır ve tanısal değer taşır. Etkilenen alanlardaki kıllar da beyazlaşabilir; bu, kıl kökündeki melanosit rezervinin kaybını gösterir ve tedaviye yanıtın daha güç olacağını düşündürür.

Ayırıcı tanıda pigment kaybıyla giden diğer tablolar yer alır ve ayrım tedaviyi belirler. Pitriyazis alba ile iltihap sonrası renk açılmasında kayıp kısmidir, sınırlar belirsizdir ve zamanla düzelir; tinea versikolorda ince pullanma bulunur ve mikroskopik incelemeyle ayırt edilir. Kimyasal maddelere bağlı renk kaybı, maruziyet öyküsüyle tanınır. Wood ışığı altında lezyonların belirginleşmesi, açık tenli kişilerde tanıyı kolaylaştırır ve yayılımın belirlenmesini sağlar.

Hastalığın otoimmün doğası, eşlik eden tabloların araştırılmasını gerektirir. Tiroid hastalıkları en sık birlikteliktir ve tiroid işlevlerinin taranması önerilir; tip 1 diyabet, pernisiyöz anemi, Addison hastalığı, alopesi areata ve çölyak hastalığı da bildirilmiştir. Bu nedenle tanı konduğunda değerlendirme deriyle sınırlı kalmamalıdır. Aile öyküsü hastaların bir bölümünde bulunur.

Klinik açıdan en önemli iki nokta korunma ve ruhsal etkidir. Pigmentsiz alanlar güneş hasarına açıktır; güneş yanığı kolay gelişir ve düzenli koruma zorunludur. Tedavide topikal kortikosteroidler, kalsinörin engelleyicileri ve dar bant UVB fototerapisi kullanılır; yüz ve gövde lezyonları uçlara göre daha iyi yanıt verir. Son yıllarda JAK yolağını hedefleyen tedaviler kullanıma girmiştir. Hastalığın görünürlüğü nedeniyle damgalanma, kaygı ve depresyon sıktır; bu boyutun ele alınması tedavinin ayrılmaz parçasıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Ala hastalığı

== İlgili terimler ==

* [[Melanin]]
* [[Pigment bozuklukları]]
* [[Albinizm]]
* [[Alopesi areata]]
* [[Hipotiroidi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

İzotretinoin

2026-08-29T17:37:11Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''İzotretinoin''' (İng. ''isotretinoin''), ağır aknede kalıcı düzelme sağlayan, A vitamini türevi retinoid grubundan ilaçtır.

== Etimoloji ==
Retinoik asidin izomer biçimine gönderme yapan uluslararası ortak addır.

== Klinik bağlam ==
İlaç, aknenin dört oluşum düzeneğinin tümünü birden hedefler; yağ bezlerini belirgin biçimde küçültür, sebum üretimini azaltır, kıl kökü ağzındaki anormal keratinizasyonu düzeltir, bakteri kolonizasyonunu ve iltihabı azaltır.<ref>Bolognia JL ve ark., ''Dermatology'', 4. baskı, 2018.</ref> Bu geniş etki, tedavi tamamlandıktan sonra da kalıcı düzelme sağlayan tek akne ilacı olmasını açıklar. Ağır nodülokistik akne, kalıcı iz bırakan olgular ve diğer tedavilere yanıt vermeyen tablolar başlıca endikasyonlarıdır.

En kritik konu gebelikte kesin sakıncalı olmasıdır; güçlü teratojendir ve merkezî sinir sistemi, kalp ve yüz anomalilerine yol açar. Bu nedenle üreme çağındaki kadınlarda kullanım, gebelik önleme programı kapsamında yürütülür: tedaviden önce ve süresince düzenli gebelik testi, iki yöntemle etkili korunma ve tedavi bittikten sonra belirli bir süre daha korunma zorunludur. Ayrıca tedavi sırasında ve sonrasında bir süre kan bağışı yapılmamalıdır; bağışlanan kanın gebe bir alıcıya verilmesi riski nedeniyle bu kural konmuştur.

İzlem gerektiren yan etkiler bellidir. Dudak ve deri kuruluğu neredeyse tüm hastalarda görülür ve nemlendirici kullanımı baştan planlanmalıdır; burun kuruluğuna bağlı kanama sıktır. Karaciğer enzimleri ve trigliserit düzeyleri yükselebilir, bu nedenle tedavi süresince ölçülür. Kas ağrısı, gece görme bozukluğu ve kafa içi basınç artışı bildirilmiştir; tetrasiklinlerle birlikte kullanım bu riski artırdığından kaçınılmalıdır. Tedavi başında geçici alevlenme olabileceği hastaya anlatılmalıdır.

Ruhsal etkiler konusundaki tartışma sürmektedir; nedensellik kesinleşmemiş olmakla birlikte, tedavi süresince ruhsal durumun sorgulanması önerilir. Ayrıca ilaç kullanırken dermabrazyon, lazer ve mumla epilasyon gibi uygulamalardan kaçınılmalıdır; deri kırılganlığı arttığından iz ve yara riski yükselir. Bu ilaç yalnızca deneyimli hekim gözetiminde ve uygun endikasyonla kullanılmalı; hafif akne için başvurulmamalıdır.

== Eş anlamlılar ==

* 13-cis-retinoik asit

== İlgili terimler ==

* [[Akne]]
* [[Retinoid]]
* [[Komedon]]
* [[Sebase bez]]
* [[Nemlendirici]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Farmakoloji}}

İris

2026-08-29T17:36:36Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''İris''' (İng. ''iris''; Yun. ''iris'' gökkuşağı), gözün renkli bölümünü oluşturan ve göz bebeğinin çapını ayarlayan yapıdır.

== Etimoloji ==
Yunan mitolojisinde gökkuşağı tanrıçası Iris'in adından gelir; göz renklerinin çeşitliliğine gönderme yapar.

== Klinik bağlam ==
Yapı, iki karşıt kasla göz bebeğinin çapını denetler.<ref>Yanoff M, Duker JS, ''Ophthalmology'', 6. baskı, 2023.</ref> Büzücü kas parasempatik, genişletici kas ise sempatik lifler tarafından uyarılır. Bu ikili düzenleme, göz bebeği bulgularının nörolojik değerlendirmede niçin bu kadar bilgi verdiğini açıklar. Işık refleksi, retinadan başlayıp orta beyinde çaprazlanan bir yol izler; bu nedenle bir göze verilen ışık her iki göz bebeğini küçültür ve bu simetri bozulduğunda lezyonun yeri belirlenebilir.

Göz bebeği bulguları tanısal değer taşır. Tek taraflı büyümüş ve ışığa yanıtsız göz bebeği ile göz kapağı düşüklüğü ve göz hareket kısıtlılığının birlikteliği, üçüncü kafa çifti felcini gösterir ve anevrizma olasılığı nedeniyle acil görüntüleme gerektirir. Horner sendromunda ise küçük göz bebeği, hafif kapak düşüklüğü ve terleme azalması bulunur; boyun ve göğüs üst bölümündeki lezyonları düşündürür. İki taraflı çok küçük göz bebekleri opioid etkisini, çok büyük olanlar ise antikolinerjik ve uyarıcı madde etkisini akla getirir.

İris, ön kamara açısının sınırını oluşturur ve bu konum glokom açısından belirleyicidir. Kapalı açılı glokomda iris kökü açıyı tıkar ve göz içi basıncı ani biçimde yükselir; şiddetli göz ağrısı, bulanık görme, ışık çevresinde halkalar, kızarıklık, bulantı ve kusma görülür ve acil müdahale gerektirir. Göz bebeğini büyüten ilaçlar bu atağı tetikleyebilir; bu uyarı yalnızca dar açılı gözler için geçerlidir ve yaygın olan açık açılı glokomda bu ilaçlar sakıncalı değildir.

İritte, yani ön üveitte ağrı, ışıktan rahatsızlık ve kızarıklık bulunur; kızarıklık kornea çevresinde yoğunlaşır ve göz bebeği küçüktür. Bu tablo konjonktivitten ayrılmalıdır; tedavide sikloplejik damla, hem ağrıyı azaltır hem iris ile mercek arasında yapışıklık oluşmasını önler. Ayrıca alfa bloker kullanan hastalarda katarakt cerrahisi sırasında iris gevşek ve dalgalı hale gelir; bu ilaç öyküsü, kesilmiş olsa bile göz hekimine bildirilmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Gözün renkli tabakası

== İlgili terimler ==

* [[Glokom]]
* [[Aköz hümör]]
* [[Göz merceği]]
* [[Siklopleji]]
* [[Alfa bloker]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

İmpingement sendromu

2026-08-29T17:36:00Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''İmpingement sendromu''', rotator manşet tendonlarının akromiyon altındaki dar aralıkta sıkışmasıyla giden omuz ağrısı tablosudur.

Terim İngilizce ''impingement'' (sıkışma) sözcüğünden gelir; Türkçe yazında ağrılı yay sendromu ve subakromiyal sıkışma sendromu adlarıyla da kullanılır. Kolun altmış ile yüz yirmi derece arasında kaldırılmasında ağrının ortaya çıkması, daha aşağıda ve daha yukarıda azalması ayırt edici bulgudur; ağrı kolun dış yan yüzüne yayılır ve gece etkilenen omuz üzerine yatıldığında artar. Ağrı ile gerçek güçsüzlüğün ayrılması önemlidir; kaldırılan kolun tutulamayıp yavaşça düşürülmesi tam kat tendon yırtığını düşündürür. Tedavi çoğu olguda cerrahi dışıdır ve omuz kuşağı kaslarını güçlendiren fizyoterapiye dayanır.

Ayrıntılı bilgi: [[Ağrılı yay sendromu]]

== İlgili terimler ==

* [[Rotator manşet]]
* [[Akromiyon]]
* [[Bursit]]

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Ürik asit

2026-08-29T17:35:41Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Ürik asit''' (İng. ''uric acid''), pürin metabolizmasının son ürünü olan ve kanda çözünürlüğü düşük olan bileşiktir.

== Etimoloji ==
Yunanca ''ouron'' (idrar) sözcüğünden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
İnsanda, çoğu memeliden farklı olarak ürik asidi daha çözünür bir maddeye çeviren ürikaz enzimi bulunmaz; bu evrimsel eksiklik, gut hastalığının insana özgü olmasının nedenidir.<ref>Firestein GS ve ark. (ed.), ''Firestein and Kelley's Textbook of Rheumatology'', 11. baskı, 2021.</ref> Düzeyin yükselmesi iki yolla olur: üretimin artması ya da böbrekten atılımın azalması. Olguların büyük çoğunluğunda sorun atılım yetersizliğidir; bu nedenle böbrek işlevleri ve idrar söktürücü kullanımı değerlendirilmelidir.

Çözünürlük sınırının aşılması, monosodyum ürat kristallerinin dokularda birikmesine yol açar. Kristaller iltihabi yanıtı tetikler ve akut gut atağı ortaya çıkar; tipik olarak gece başlayan, ayak başparmağının ilk ekleminde şiddetli ağrı, kızarıklık ve dokunmaya duyarlılıkla seyreder. Çözünürlük soğukta azaldığından uç eklemler daha çok etkilenir. Tanı, eklem sıvısında iğnemsi ve negatif çift kırıcılık gösteren kristallerin görülmesiyle kesinleşir.

Klinik açıdan en önemli tuzak, atak sırasında ölçülen düzeyin normal ya da düşük bulunabilmesidir; bu durum tanıyı dışlamaz. Bu nedenle akut atakta ölçüm tanısal değer taşımaz ve değerlendirme atak sonrasına bırakılmalıdır. İkinci tuzak, belirtisiz yüksekliğin tedavi edilmesidir; bu grupta rutin ilaç tedavisi önerilmez, çünkü çoğu kişide hastalık gelişmez.

Düşürücü tedavinin ilkeleri bellidir. Tedavi akut atak sırasında başlanmaz; düzeydeki ani değişiklik atağı uzatır ya da yeni atak tetikler. Başlangıç döneminde kolşisin gibi atak önleyici tedavi eklenmelidir. Doz, belirtilere göre değil hedef ürik asit düzeyine göre ayarlanır ve tedavi ömür boyu sürer; kesildiğinde düzey yeniden yükselir. Yüksek düzey ayrıca böbrek taşına ve kronik böbrek hastalığına katkıda bulunur. Kanser tedavisinde hücre yıkımına bağlı ani yükselme, tümör lizis sendromunun bileşenidir ve önleyici tedavi gerektirir.

== Eş anlamlılar ==

* Ürat

== İlgili terimler ==

* [[Gut]]
* [[Allopurinol]]
* [[Kolşisin]]
* [[Böbrek taşı]]
* [[Tümör lizis sendromu]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Ülser

2026-08-29T17:35:06Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Ülser''' (İng. ''ulcer''; Lat. ''ulcus'' yara), deri ya da mukoza bütünlüğünün bozulmasıyla oluşan, alttaki dokunun açığa çıktığı yara alanıdır.

== Etimoloji ==
Latince ''ulcus'' (yara) sözcüğünden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Erozyondan derinliğiyle ayrılır; erozyon yalnızca yüzeyel katmanı ilgilendirir ve iz bırakmadan iyileşir, ülser ise daha derindir.<ref>Kumar V ve ark., ''Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease'', 10. baskı, 2020.</ref> Klinik değerlendirmede yerleşim yeri, kenar özellikleri, taban görünümü, çevre deri ve ağrı varlığı birlikte incelenir; bu özellikler nedeni büyük ölçüde belirler. Bacak ülserlerinde bu ayrım örneklendirilebilir: toplardamar kaynaklı olanlar iç malleol çevresinde, yüzeyel ve ağrısı görece azdır; atardamar kaynaklı olanlar uç bölgelerde, keskin sınırlı ve çok ağrılıdır.

Diyabetik ayak ülserleri ayrı bir grup oluşturur ve duyu kaybı nedeniyle ağrısızdır; bu ağrısızlık, hastanın yarayı geç fark etmesine ve enfeksiyonun ilerlemesine yol açar. Basınç yaraları ise kemik çıkıntılar üzerinde gelişir ve hareketsizlikle ilişkilidir. Bu üç grubun ayrılması tedaviyi belirler; toplardamar kaynaklı ülserde bası tedavisi temel yaklaşımken, atardamar hastalığında bası uygulanması doku kaybına yol açar. Bu nedenle bası tedavisi öncesi ayak nabızları ve ayak bileği kol basınç indeksi değerlendirilmelidir.

Mukoza ülserlerinde ise kanser ayrımı önceliklidir. Üç haftadan uzun süren, iyileşme belirtisi göstermeyen, tabanı ya da kenarları sertleşmiş ve çoğu kez ağrısız olan tek ülser, aksi kanıtlanana dek kötü huylu kabul edilmeli ve biyopsi yapılmalıdır. Ağrısızlık yanıltıcıdır ve hastanın geç başvurmasının başlıca nedenidir. Yineleyen ağız ülserlerinde ise Behçet hastalığı, çölyak hastalığı, iltihabi bağırsak hastalığı ve vitamin eksiklikleri araştırılmalıdır.

Peptik ülserde neden büyük ölçüde ''Helicobacter pylori'' enfeksiyonu ve steroid dışı iltihap gidericilerdir; asit salgısı bu zeminde hasarı derinleştirir. Klinik açıdan önemli bir tuzak, ağrı kesicilerin ülser belirtilerini maskelemesi ve ilk bulgunun doğrudan kanama olabilmesidir. Tüm ülser türlerinde iyileşmeyi bozan etkenler ortaktır: kötü kanlanma, enfeksiyon, beslenme yetersizliği, sigara, denetimsiz diyabet ve kortikosteroid kullanımı. Bu etkenler düzeltilmeden yerel tedaviler kalıcı sonuç vermez.

== Eş anlamlılar ==

* Yara

== İlgili terimler ==

* [[Peptik ülser]]
* [[Ağız ülseri]]
* [[Diyabetik ayak]]
* [[Basınç yarası]]
* [[Yara bakımı]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Patoloji}}

Çoğul gebelik

2026-08-29T17:34:25Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Çoğul gebelik''' (İng. ''multiple pregnancy''), rahimde birden fazla fetüsün bulunduğu gebeliktir.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
İkiz gebelikler, döllenme biçimine göre iki gruba ayrılır; ancak klinik açıdan asıl belirleyici olan zigot sayısı değil plasenta ve zar yapısıdır.<ref>Cunningham FG ve ark., ''Williams Obstetrics'', 26. baskı, 2022.</ref> Bu nedenle erken gebelikte ultrasonografiyle koryonisitenin belirlenmesi zorunludur ve ilk üç aylık dönemde en güvenilir biçimde yapılır. Tek koryonlu gebeliklerde plasenta ortaktır ve damar bağlantıları bulunur; bu, riskleri belirgin biçimde artırır ve izlem sıklığını değiştirir.

Tek koryonlu ikizlerde ikizden ikize kan aktarımı sendromu gelişebilir; bir fetüs aşırı sıvı yükü altında kalırken diğeri kansız ve gelişmemiş kalır. Bu tablo tedavi edilmediğinde yüksek ölüm oranı taşır; lazerle damar bağlantılarının kesilmesi tedavi seçeneğidir. Bu nedenle bu grupta iki haftada bir izlem önerilir. Tek amniyonlu ikizlerde ise göbek kordonlarının düğümlenmesi riski çok yüksektir ve doğum zamanlaması buna göre planlanır.

Anne açısından riskler belirgin biçimde artmıştır; hiperemezis, gebelik diyabeti, preeklampsi, kansızlık, plasenta previa ve doğum sonrası kanama sıklığı yükselir. Rahimin aşırı gerilmesi, doğum sonrası kasılmanın yetersiz kalmasına ve ağır kanamaya yol açar; bu nedenle doğumda kanama önlemleri baştan hazırlanmalıdır. Erken doğum, çoğul gebeliğin en sık ve en önemli sorunudur; buna bağlı yenidoğan yoğun bakım gereksinimi ve uzun dönem gelişimsel sorunlar artar.

Doğum yönetiminde ilk bebeğin duruşu belirleyicidir. İlk bebek baş gelişte ise vajinal doğum denenebilir; makat ya da enine duruşta ise sezaryen yeğlenir. İkinci bebeğin doğumu sırasında duruş değişikliği ve göbek kordonu sarkması gelişebileceğinden, doğum acil sezaryen olanağı bulunan ortamda yürütülmelidir. Yardımcı üreme tekniklerinin yaygınlaşması çoğul gebelik sıklığını artırmıştır; bu nedenle transfer edilen embriyo sayısının sınırlandırılması, önlenebilir risklerin azaltılmasında en etkili yaklaşımdır.

== Eş anlamlılar ==

* İkiz gebelik

== İlgili terimler ==

* [[Gebe]]
* [[Erken doğum]]
* [[Amnion]]
* [[Plasenta]]
* [[Sezaryen]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Çocuk gelişimi

2026-08-29T17:33:51Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Çocuk gelişimi''' (İng. ''child development''), çocuğun motor, dil, bilişsel ve sosyal alanlarda basamaklı olarak yetkinlik kazanmasıdır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
Gelişim, dört ana alanda değerlendirilir: kaba motor, ince motor, dil ve sosyal-duygusal.<ref>Kliegman RM ve ark. (ed.), ''Nelson Textbook of Pediatrics'', 21. baskı, 2020.</ref> Basamaklar belirli bir sıra izler ancak zamanlaması kişiden kişiye değişir; bu nedenle değerlendirmede ortalama yaş değil, uyarıcı bulgular esas alınmalıdır. Tek bir alandaki gecikme ile birden çok alanı kapsayan gecikme farklı anlamlar taşır; küresel gecikme daha kapsamlı bir değerlendirmeyi gerektirir.

Uyarıcı bulguların bilinmesi klinik açıdan belirleyicidir. Kazanılmış bir becerinin yitirilmesi, hangi yaşta olursa olsun her zaman olağandışıdır ve nörodejeneratif ile metabolik hastalıkları düşündürerek acil değerlendirme gerektirir. On sekiz aydan önce belirgin el tercihinin ortaya çıkması, kullanılmayan taraftaki güçsüzlüğü gösterir ve hemiplejik serebral palsi yönünden araştırılmalıdır. Sürekli olarak parmak ucunda yürüme, kas tonusu değişiklikleri ve ilkel reflekslerin sürmesi diğer uyarıcı bulgulardır.

Dil gecikmesinde ilk adım işitmenin değerlendirilmesidir; bu, en sık atlanan ve en kolay düzeltilebilir nedendir. Uzun süreli orta kulak sıvısına bağlı işitme kaybı, kritik dönemde dil gelişimini etkiler ve kalıcı sonuç doğurabilir. Aynı biçimde göz sorunları, ince motor ve öğrenme becerilerini etkiler. Bu nedenle her gelişim değerlendirmesinde işitme ve görme sorgulanmalıdır.

Erken doğan bebeklerin değerlendirilmesinde düzeltilmiş yaş kullanılır; bu yapılmadığında gelişim geriliği tanısı yanlışlıkla konur ve aile gereksiz kaygıya sürüklenir. Ayrıca yoksulluk, ihmal, uyarandan yoksun ortam ve ekran kullanımı gelişimi olumsuz etkiler; bu etkenler tıbbi nedenler kadar sorgulanmalıdır. Otizm spektrum bozukluğunda göz teması, ortak dikkat ve sosyal karşılıklılıktaki farklılıklar erken dönemde belirir; erken tanı ve müdahale, uzun dönem sonucu belirgin biçimde iyileştirir. Bu nedenle rutin izlemlerde gelişimin standart araçlarla taranması önerilir.

== Eş anlamlılar ==

* Gelişim basamakları

== İlgili terimler ==

* [[Bebek]]
* [[Serebral palsi]]
* [[Disleksi]]
* [[Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu]]
* [[İşitme kaybı]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Çiğneme güçlüğü

2026-08-29T17:33:16Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Çiğneme güçlüğü''' (İng. ''difficulty chewing''), besinlerin ağızda parçalanmasında zorlanma durumudur.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
Değerlendirmede ilk adım, sorunun çiğnemede mi yutmada mı olduğunun ayrılmasıdır; bu ayrım tanısal yaklaşımı tümüyle belirler.<ref>Flint PW ve ark. (ed.), ''Cummings Otolaryngology: Head and Neck Surgery'', 7. baskı, 2020.</ref> Çiğneme güçlüğünde sorun ağız içindedir ve lokmanın hazırlanmasıyla ilgilidir; yutma güçlüğünde ise lokma hazırlandıktan sonra ilerletilemez. Öksürük, boğulma hissi ve burundan geri gelme yutma evresini işaret eder ve aspirasyon riski nedeniyle ayrıca değerlendirilmelidir.

Nedenler dört başlıkta toplanır. Diş kaynaklı nedenler en sıktır; diş kaybı, uyumsuz protez, çürük ve periodontal hastalık bu kapsamdadır. İkinci grup eklem ve kas kaynaklıdır; temporomandibuler eklem bozuklukları, çiğneme kaslarının ağrısı ve ağız açıklığının kısıtlanması buraya girer. Üçüncü grup nörolojik nedenlerdir; inme, Parkinson hastalığı, miyastenia gravis ve motor nöron hastalığında çiğneme kasları ve koordinasyon etkilenir. Dördüncü grup, mukoza ve yapısal sorunlardır.

Ağız açıklığındaki kısıtlanma ayrı bir öneme sahiptir ve nedeni araştırılmalıdır. Peritonsiller apse ve derin boyun enfeksiyonlarında ağız açılamaz ve bu, acil bir uyarıdır. Oral submuköz fibrozda mukoza esnekliğini yitirir ve açıklık ilerleyici biçimde daralır; betel cevizi çiğnemenin yaygın olduğu toplumlarda görülür ve kanser öncüsü kabul edilir. Baş boyun ışın tedavisi sonrası gelişen fibrozis de kalıcı kısıtlılık yapar; ayrıca tetanozda çene kilitlenmesi erken bulgudur.

Klinik önem, beslenme üzerindeki etkisidir ve bu, özellikle yaşlılarda sıklıkla gözden kaçar. Çiğneyemeyen kişi yumuşak ve karbonhidrat ağırlıklı gıdalara yönelir; protein, lif, vitamin ve mineral alımı azalır, kilo kaybı ve beslenme yetersizliği gelişir. Bu nedenle açıklanamayan kilo kaybı olan yaşlıda ağız muayenesi ve protez uyumunun değerlendirilmesi yapılmalıdır. Bakımevlerinde bu değerlendirmenin rutin hale getirilmesi, önlenebilir beslenme sorunlarını azaltır. Tedavi nedene yöneliktir; diş tedavisi, protez yenilenmesi, eklem tedavisi ve beslenme desteği birlikte planlanır.

== Eş anlamlılar ==

* Çiğneme bozukluğu

== İlgili terimler ==

* [[Disfaji]]
* [[Diş]]
* [[Çene]]
* [[Betel cevizi]]
* [[Malnütrisyon]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Çevresel maruziyet

2026-08-29T17:32:42Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Çevresel maruziyet''' (İng. ''environmental exposure''), kişinin yaşadığı ya da çalıştığı ortamdaki zararlı etkenlerle karşılaşmasıdır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
Maruziyetler kimyasal, fiziksel ve biyolojik olarak sınıflandırılır; hava kirliliği, ağır metaller, pestisitler, asbest, radon, mor ötesi ışın, gürültü ve kalıcı organik kirleticiler başlıcalarıdır.<ref>Klaassen CD (ed.), ''Casarett and Doull's Toxicology: The Basic Science of Poisons'', 9. baskı, 2018.</ref> Alanın en belirleyici özelliği, maruziyet ile hastalık arasındaki uzun gecikme süresidir; asbestle ilişkili hastalıklarda bu süre on beş ile kırk yıla ulaşır. Bu nedenle bağlantı, öykü geriye dönük olarak sorgulanmadıkça kurulamaz.

Öykü alma, bu alanın en yüksek getirili ve en sık ihmal edilen adımıdır. Yaşam boyu yapılan işler, kullanılan malzemeler, koruyucu ekipman, ev ortamı, ısınma ve pişirme yöntemi, su kaynağı, hobiler ve yaşanan bölgenin sanayi yapısı sorgulanmalıdır. Aynı ortamdaki kişilerde benzer yakınmaların bulunması, güçlü bir ipucudur. Bu sorgulama yapılmadığında hastalık idiyopatik olarak nitelenir ve önlenebilir bir neden gözden kaçar.

Belirli gruplar daha duyarlıdır ve bu, korunma önceliklerini belirler. Gelişmekte olan organ sistemleri nedeniyle fetüs ve çocuklar en duyarlı gruptur; kurşun ve cıva gibi maddeler düşük düzeylerde bile sinir sistemi gelişimini etkiler. Gebeler, yaşlılar ve süregen hastalığı bulunanlar diğer duyarlı gruplardır. Kalıcı organik kirleticiler yağ dokusunda birikir ve plasentayı geçerek anne sütüne karışır; bu nedenle üreme çağındaki kadınlarda maruziyetin azaltılması ayrı bir önem taşır.

Klinik açıdan tanı konduğunda sorumluluk hastayla sınırlı kalmaz. Maruziyet kaynağının belirlenmesi, aynı ortamdaki diğer kişilerin değerlendirilmesi ve meslek hastalığı bildiriminin yapılması gerekir; bu adımlar, tek bir olgudan yola çıkarak toplu korunma sağlar. Çoğu çevresel etkene özgü tedavi bulunmadığından, yaklaşımın tümü maruziyetin sonlandırılmasına ve önlenmesine dayanır. Ayrıca içme suyunun, evdeki ısınma sisteminin ve karbonmonoksit dedektörünün sorgulanması, önlenebilir zehirlenmelerin azaltılmasında etkili adımlardır.

== Eş anlamlılar ==

* Çevresel etken maruziyeti

== İlgili terimler ==

* [[Toksikoloji]]
* [[Mesleki akciğer hastalığı]]
* [[Dioksin]]
* [[Cıva]]
* [[Asbestoz]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Çene

2026-08-29T17:32:07Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Çene''' (İng. ''jaw''; Lat. ''mandibula'' ve ''maxilla''), ağzın alt ve üst sınırını oluşturan, dişleri taşıyan kemik yapılardır.

== Etimoloji ==
Türkçe kökenli bir sözcüktür; tıp dilinde alt çene için ''mandibula'', üst çene için ''maxilla'' kullanılır.

== Klinik bağlam ==
Alt çene, hareketli tek yüz kemiğidir ve kafatasıyla temporomandibuler eklem aracılığıyla eklemleşir.<ref>Hupp JR ve ark., ''Contemporary Oral and Maxillofacial Surgery'', 7. baskı, 2019.</ref> Bu eklem hem menteşe hem kayma hareketi yapar; bu ikili yapı, geniş ağız açıklığına olanak verir ancak çıkığa yatkınlık yaratır. Aşırı esneme ya da darbe sonrası çene çıkığında ağız kapanamaz ve tipik açık kalma görülür; yerine koyma manevrası, alt çenenin önce aşağı bastırılıp sonra geriye itilmesine dayanır.

Kırıklarının önemli bir özelliği, çoğunlukla birden fazla noktada oluşmasıdır; kemik halka biçiminde olduğundan bir noktada kırık saptandığında ikinci bir kırık aranmalıdır. Kapanış bozukluğu, yani dişlerin olağan biçimde kapanmaması, en duyarlı klinik bulgudur ve hasta bunu doğrudan fark eder. Bu nedenle yüz travmasında hastaya dişlerinin normal kapanıp kapanmadığı sorulmalıdır. Ağız tabanında hematom da kırığı düşündürür.

Diş kaynaklı enfeksiyonların yayılımı, alt çene anatomisiyle belirlenir; mylohyoid kasının yapışma çizgisine göre kök uçlarının konumu, enfeksiyonun ağız içine mi boyun boşluklarına mı yayılacağını belirler. Bu nedenle diş apseleri hava yolunu tehdit edebilir; ağız tabanının iki yanlı sertleşmesiyle giden tabloda öncelik hava yolu güvenliğidir. Ayrıca alt alveoler sinir kemik kanalı içinde seyreder; kırıklarda ve cerrahi girişimlerde zedelenmesi dudakta kalıcı uyuşukluk yapar.

Kemik yıkımını baskılayan ilaçlarla ilişkili osteonekroz, bu bölgeye özgü ve klinik açıdan önemli bir tablodur; alt çenede daha sıktır. Bu nedenle bu ilaçlara başlamadan önce ağız içi odakların giderilmesi ve tedavi süresince diş çekimi gibi girişimlerin planlı yapılması önerilir. Baş boyun ışın tedavisi öyküsü bulunan hastalarda da benzer risk vardır. Temporomandibuler eklem bozukluklarında ağrı, ses ve hareket kısıtlılığı görülür; çoğu olguda tedavi konservatiftir ve cerrahi ender olarak gerekir.

== Eş anlamlılar ==

* Mandibula
* Maksilla

== İlgili terimler ==

* [[Ağız]]
* [[Diş]]
* [[Ağız cerrahisi]]
* [[Mikrognati]]
* [[Bifosfonat]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Çapraz karşılaştırma

2026-08-29T17:31:30Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Çapraz karşılaştırma''' (İng. ''crossmatch''), kan verilmeden önce vericinin alyuvarları ile alıcının plazmasının uyumunun sınandığı testtir.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; kros-match olarak da anılır.

== Klinik bağlam ==
Test, transfüzyon öncesi güvenlik zincirinin son halkasıdır.<ref>Hoffman R ve ark., ''Hematology: Basic Principles and Practice'', 8. baskı, 2023.</ref> Zincir üç aşamadan oluşur: alıcının kan grubunun belirlenmesi, plazmasında beklenmeyen antikorların taranması ve son olarak vericinin alyuvarlarıyla karşılaştırma. Kümelenme görülmesi, o kanın verilemeyeceğini gösterir. Antikor taraması olumsuz olan hastalarda bilgisayar temelli elektronik karşılaştırma kullanılabilir; bu, süreci kısaltır ancak yalnızca belirlenmiş koşullarda uygulanır.

Uygunluk kavramı ABO ve Rh sistemleriyle sınırlı değildir; kan grubu antijenleri çok sayıdadır ve önceki transfüzyonlar ile gebelikler sonucu beklenmeyen antikorlar gelişebilir. Bu antikorlar hemolitik tepkimeye yol açar; taramanın amacı bunları saptamaktır. Antikor saptanan hastalarda uygun kan bulunması zaman alır; bu nedenle planlı ameliyatlarda örneğin önceden gönderilmesi ve sonucun beklenmesi gerekir.

Acil durumlarda süreç kısaltılabilir ve bu kararın ölçütleri bilinmelidir. Yaşamı tehdit eden kanamada, testler tamamlanmadan O grubu alyuvar verilebilir; üreme çağındaki kadınlara Rh negatif ürün seçilmesi, ileride duyarlanmayı ve yenidoğanın hemolitik hastalığını önlemek içindir. Bu uygulama, güvenlik açığı değil bilinçli bir risk dengelemesidir; kanamanın oluşturduğu ölüm riski, uyumsuzluk riskinden çok daha yüksektir.

Transfüzyon güvenliğinde en kritik nokta, laboratuvarın değil hasta başının olduğu bilinmelidir. Ölümcül hemolitik tepkimelerin büyük bölümü, örneğin yanlış hastadan alınması ya da ürünün yanlış hastaya takılması gibi kimlik hatalarından kaynaklanır. Bu nedenle örnek alınırken ve ürün verilirken hasta kimliğinin doğrulanması, iki kişi tarafından yapılan denetim ve etiketleme kurallarına titizlikle uyulması zorunludur. Transfüzyon sırasında ateş, titreme, sırt ağrısı ve idrar renginde koyulaşma ortaya çıkarsa işlem hemen durdurulmalıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Kros-match
* Uygunluk testi

== İlgili terimler ==

* [[Transfüzyon]]
* [[Kan grubu]]
* [[Aglutinasyon]]
* [[Coombs testi]]
* [[Rh negatif]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Hematoloji}}

Yükseklik hastalığı

2026-08-29T17:30:56Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yükseklik hastalığı''' (İng. ''altitude sickness''), yüksek irtifada oksijenin kısmi basıncının düşmesine bağlı olarak ortaya çıkan belirtiler bütünüdür.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; akut dağ hastalığı olarak da anılır.

== Klinik bağlam ==
Yükseklikle birlikte hava basıncı düşer; oksijen oranı değişmese de kısmi basıncı azalır ve doku oksijenlenmesi bozulur.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> Vücut, solunum sayısını artırarak ve günler içinde böbrek uyumuyla yanıt verir; bu uyum sağlanamadığında hastalık ortaya çıkar. Belirtiler genellikle yükseğe çıkıldıktan altı ile on iki saat sonra başlar; baş ağrısı temel bulgudur ve buna bulantı, iştahsızlık, uykusuzluk ve halsizlik eşlik eder.

Asıl tehlike, tablonun iki ağır biçime ilerlemesidir. Yüksek irtifa beyin ödeminde denge bozukluğu, konfüzyon ve bilinç değişikliği görülür; topuk parmak yürüyüşünün bozulması en erken ve en değerli bulgudur ve saha koşullarında kolayca sınanabilir. Akciğer ödeminde ise dinlenmede nefes darlığı, öksürük, egzersiz kapasitesinde belirgin düşüş ve morarma bulunur. Her iki tablo da hızla ölümcül seyredebilir.

Bu iki durumda tek kesin tedavi ivedi olarak alçalmaktır; oksijen, taşınabilir basınç odası ve ilaçlar destekleyicidir ancak inişin yerini tutmaz. Belirtileri olan kişi daha yükseğe çıkmamalı ve yalnız bırakılmamalıdır; bu iki kural, sahada en sık ihlal edilen ve ölümlere yol açan kurallardır. Belirtiler hafifse aynı yükseklikte kalıp uyumun sağlanması beklenebilir, ancak kötüleşme durumunda gecikilmemelidir.

Korunmanın temeli tırmanış hızının sınırlandırılmasıdır; günlük uyku yüksekliğinin sınırlı artırılması ve arada uyum günleri verilmesi önerilir. "Yükseğe tırman, alçakta uyu" ilkesi bu nedenle geçerlidir. Asetazolamid, böbrekten bikarbonat atılımını artırarak uyum sürecini hızlandırır ve korunmada kullanılır. Fiziksel uygunluk düzeyinin uyum yeteneğini belirlemediği bilinmelidir; sporcular da aynı riski taşır ve genellikle daha hızlı tırmandıklarından daha çok etkilenirler. Alkol ve yatıştırıcılardan kaçınılmalı, yeterli sıvı alınmalıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Akut dağ hastalığı

== İlgili terimler ==

* [[Aklimatizasyon]]
* [[Hipoksi]]
* [[Akciğer ödemi]]
* [[Solunum yetmezliği]]
* [[Alkalozis]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Acil Tıp}}

Yutak

2026-08-29T17:30:22Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yutak''' (İng. ''pharynx''), burun ve ağız boşluklarını gırtlak ile yemek borusuna bağlayan, solunum ve sindirim yollarının ortak bölümüdür.

== Etimoloji ==
Türkçe kökenli bir sözcüktür; tıp dilinde Yunanca ''pharynx'' kullanılır.

== Klinik bağlam ==
Yapı üç bölüme ayrılır: burun arkasındaki nazofarenks, ağız arkasındaki orofarenks ve gırtlak düzeyindeki hipofarenks.<ref>Flint PW ve ark. (ed.), ''Cummings Otolaryngology: Head and Neck Surgery'', 7. baskı, 2020.</ref> Bu bölümleme, hem tümörlerin davranışını hem belirtileri belirler. Nazofarenks tümörleri, tek taraflı orta kulak sıvısı ve burun tıkanıklığıyla ortaya çıkar; erişkinde tek taraflı orta kulak sıvısı, aksi kanıtlanana dek bu bölge yönünden değerlendirilmelidir ve bu kural sıklıkla göz ardı edilir.

Yutma sırasında yutak, hava yolunun kapatılmasını sağlayan karmaşık bir dizi hareketi yürütür; yumuşak damak burun boşluğunu, gırtlak kapağı soluk yolunu kapatır. Bu düzenin bozulması aspirasyona yol açar; inme, nörodejeneratif hastalıklar ve baş boyun cerrahisi sonrası bu risk belirgindir. Aspirasyon sessiz olabilir; öksürük refleksi bulunmadığında hasta belirti vermez ve yineleyen pnömonilerle tanınır. Bu nedenle inme sonrası yutma değerlendirmesi, hasta ağızdan beslenmeye başlamadan önce yapılmalıdır.

Bölgeyle ilgili acil tablolar bilinmelidir. Peritonsiller ve retrofaringeal apselerde ağzın açılamaması, boğuk ses, salya birikimi ve boyunda sertlik görülür; hava yolu tehdidi nedeniyle ivedi değerlendirme gerekir. Epiglottitte tablo hızla ilerler; bu durumda ağız içi muayenesi ve dil basacağı kullanımı tam tıkanmayı tetikleyebileceğinden kaçınılmalıdır. Yutakta yabancı cisim, özellikle balık kılçığı ve protez parçaları, bademcik bölgesinde takılır ve endoskopik değerlendirme gerektirir.

Onkolojik açıdan bölgenin önemi artmıştır. Orofarenks tümörlerinde [[insan papilloma virüsü]] ile ilişkili biçim giderek yaygınlaşmaktadır; bu grup daha genç yaşta görülür, tedaviye yanıtı belirgin biçimde daha iyidir ve tütün ilişkili biçimden ayrı değerlendirilir. Sık başvuru bulgusu, boyunda ağrısız kitledir. Üç haftadan uzun süren yutma güçlüğü, ses kısıklığı, boğazda takılma hissi ve kulağa vuran ağrı uyarıcı bulgulardır ve endoskopik değerlendirme gerektirir.

== Eş anlamlılar ==

* Farenks

== İlgili terimler ==

* [[Bademcik]]
* [[Disfaji]]
* [[Ağız]]
* [[Adenoid]]
* [[Tonsillit]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Yoksunluk belirtileri

2026-08-29T17:29:46Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yoksunluk belirtileri''', bağımlılık yapan bir maddenin ya da ilacın kesilmesi sonucu ortaya çıkan bulgulardır.

Belirtiler, maddenin etkilerinin tersi yönde ortaya çıkar; bu ilke, sinir sisteminin sürekli kullanım karşısında geliştirdiği karşıt uyum yanıtına dayanır. Baskılayıcı maddelerin kesilmesinde huzursuzluk, titreme, terleme, taşikardi ve nöbet gibi aşırı uyarılma bulguları; uyarıcı maddelerin kesilmesinde ise aşırı uyku, iştah artışı ve çökkünlük görülür. Alkol ve benzodiazepin yoksunluğu ölümcül seyredebilir; opioid yoksunluğu ise çok rahatsız edici olmasına karşın tek başına yaşamı tehdit etmez. Bu ayrım, izlem yoğunluğunu ve tedavi aciliyetini belirler. Hastanede yatan hastada ikinci ya da üçüncü günde ortaya çıkan huzursuzluk ve konfüzyon, bu olasılık akla getirilmediğinde ameliyat sonrası deliryum sanılır.

Ayrıntılı bilgi: [[Yoksunluk sendromu]]

== İlgili terimler ==

* [[Bağımlılık]]
* [[Alkol bağımlılığı]]
* [[Tolerans]]

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Yerel anestezi

2026-08-29T17:29:26Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yerel anestezi''' (İng. ''local anaesthesia''), sınırlı bir bölgede sinir iletisinin ilaçla geçici olarak durdurulmasıdır.

== Etimoloji ==
Yunanca ''an-'' (yok) ve ''aisthesis'' (duyu) sözcüklerinden türeyen anestezi terimiyle oluşturulmuştur.

== Klinik bağlam ==
İlaçlar, sinir zarındaki voltaj bağımlı sodyum kanallarını bloke ederek uyarı iletimini durdurur.<ref>Gropper MA ve ark. (ed.), ''Miller's Anesthesia'', 9. baskı, 2020.</ref> Lifler eşit biçimde etkilenmez; ince ve miyelinsiz ağrı lifleri önce, kalın motor lifler en son bloke olur. Bu sıralama, hastanın dokunmayı hissetmeyi sürdürürken ağrı duymamasını açıklar ve bu durumun önceden anlatılması, işlem sırasındaki kaygıyı azaltır.

Etkinliği etkileyen etkenler bilinmelidir. İltihaplı dokuda ortam asidiktir; ilacın etkin biçime dönüşmesi azalır ve blok yetersiz kalır. Bu nedenle apse çevresine yapılan uygulamada yeterli anestezi sağlanamaz ve bu, sık karşılaşılan bir sorundur. Adrenalin eklenmesi damar büzülmesi yaparak kanamayı azaltır, etki süresini uzatır ve ilacın sistemik emilimini yavaşlatarak toksisite riskini düşürür. Buna karşın uç dolaşımın bulunduğu bölgelerde iskemi kaygısı geleneksel olarak dile getirilmiştir; güncel veriler uygun derişimlerde bu riskin düşük olduğunu göstermektedir.

En ciddi komplikasyon, sistemik toksisitedir. İlacın damar içine verilmesi ya da aşırı dozda emilmesi sonucu ağız çevresinde uyuşma, metalik tat, kulak çınlaması ve huzursuzluk gibi erken belirtiler ortaya çıkar; ardından nöbet, bilinç kaybı ve dirençli ritim bozuklukları gelişir. Bu nedenle en yüksek doz sınırlarının bilinmesi, aralıklı aspirasyon yapılması ve ilacın yavaş verilmesi zorunludur. Tedavide olağan canlandırmaya ek olarak lipit emülsiyonu uygulanır ve bu ilacın uygulama yapılan her ortamda bulunması gerekir.

Alerji konusu klinik açıdan sık yanlış anlaşılır; gerçek alerji enderdir ve bildirilen tepkimelerin çoğu adrenaline bağlı çarpıntı ya da vazovagal senkoptur. Ester yapılı ilaçlarda alerji daha sıktır; amid yapılı olanlarda çok ender görülür. Bu ayrım, gereksiz kısıtlamaların önlenmesini sağlar. Yerel anestezik kremler girişimsel işlemlerde ağrıyı azaltır, ancak geniş alanlara uygulanmaları özellikle çocuklarda emilime bağlı methemoglobinemi riski taşır.

== Eş anlamlılar ==

* Lokal anestezi

== İlgili terimler ==

* [[Sinir bloğu]]
* [[Anestezi]]
* [[Adrenalin]]
* [[Methemoglobinemi]]
* [[Diş çekimi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anesteziyoloji}}

Yenidoğan taraması

2026-08-29T17:28:50Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yenidoğan taraması''' (İng. ''newborn screening''), belirti vermeden önce saptandığında tedavi edilebilen hastalıkların, doğumdan kısa süre sonra alınan kan örneğiyle araştırılmasıdır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; topuk kanı taraması olarak da bilinir.

== Klinik bağlam ==
Programın dayandığı ilke, hastalığın belirti vermeyen bir dönemi bulunması ve bu dönemde başlanan tedavinin geri döndürülemez hasarı önlemesidir.<ref>Kliegman RM ve ark. (ed.), ''Nelson Textbook of Pediatrics'', 21. baskı, 2020.</ref> Fenilketonüri bu ilkenin klasik örneğidir; tedavi edilmediğinde ağır zihinsel yetersizliğe yol açarken, erken başlanan diyetle bu sonuç tümüyle önlenir. Doğumsal hipotiroidi, kistik fibroz, doğumsal adrenal hiperplazi, biyotinidaz eksikliği ve orak hücreli anemi diğer sık taranan hastalıklardır; program kapsamı ülkelere göre değişir.

Zamanlama, sonucun güvenilirliğini belirler. Örnek, bebeğin yeterli protein alımından sonra ve belirlenen saat aralığında alınmalıdır; çok erken alınan örnek fenilketonüride yalancı olumsuz sonuç verir. Erken doğan, transfüzyon almış ve damardan beslenen bebeklerde örneklemenin yinelenmesi gerekir. Örneğin uygun biçimde kurutulması ve gecikmeden gönderilmesi zorunludur; bu teknik ayrıntılar atlandığında test yinelenmek zorunda kalır ve tanı gecikir.

Sonuçların doğru anlatılması, programın en kritik yanıdır. Test bir tarama testidir, tanı koydurmaz; olumlu sonuç doğrulama incelemesi gerektirir. Bu ayrım aileye açıkça anlatılmadığında, yanlış olumlu sonuçlar gereksiz kaygıya ve bebeğe hastalık atfedilmesine yol açar. Tersine, olumsuz sonuç mutlak güvence sağlamaz; klinik belirtiler ortaya çıktığında test sonucuna dayanılarak tanı dışlanmamalıdır.

Programın işlerliği, izleme bağlıdır. Olumlu sonucun aileye ulaştırılması, doğrulama testinin yapılması ve tedavinin başlatılması arasındaki sürecin kesintisiz yürütülmesi gerekir; bu zincirin herhangi bir halkasındaki kopukluk, taramanın yararını ortadan kaldırır. Ayrıca işitme taraması ve kritik doğumsal kalp hastalıkları için nabız oksimetre taraması, kan örneğinden bağımsız yürütülen ve etkinliği gösterilmiş diğer yenidoğan tarama uygulamalarıdır. Tanı konduğunda aileye genetik danışmanlık verilmesi ve kardeşlerin değerlendirilmesi gerekir.

== Eş anlamlılar ==

* Topuk kanı taraması

== İlgili terimler ==

* [[Fenilketonüri]]
* [[Metabolik hastalık]]
* [[Tarama testi]]
* [[Hipotiroidi]]
* [[Genetik danışmanlık]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Yassı epitel

2026-08-29T17:28:14Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yassı epitel''' (İng. ''squamous epithelium''), yassı hücrelerden oluşan örtü dokusudur.

== Etimoloji ==
Latince ''squama'' (pul) sözcüğünden türetilen skuamöz teriminin Türkçe karşılığıdır.

== Klinik bağlam ==
Doku, tek katlı ve çok katlı olmak üzere ikiye ayrılır ve bu ayrım işlevi belirler.<ref>Kumar V ve ark., ''Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease'', 10. baskı, 2020.</ref> Tek katlı biçim, akciğer alveollerinde ve damar iç yüzeyinde bulunur; incedir ve madde geçişini kolaylaştırır. Çok katlı biçim ise mekanik yüke dayanıklıdır ve deri, ağız boşluğu, yutak, yemek borusu, rahim ağzının dış bölümü ve vajinayı örter. Deride keratinleşmiş, mukozalarda ise keratinsizdir.

Doku, sürekli yenilenir; taban tabakasındaki hücreler bölünür ve yukarı doğru ilerleyerek olgunlaşır. Bu yenilenme hızı, hızlı bölünen hücreleri hedefleyen tedavilerin niçin bu dokularda yan etki yaptığını açıklar; kemoterapi ve ışın tedavisinde mukozit gelişimi bu düzeneğe dayanır. Aynı özellik, yüzeyel yaraların iz bırakmadan iyileşmesini de sağlar.

Klinik açıdan en önemli kavram, metaplazidir. Bir örtü dokusunun uzun süreli tahriş altında başka bir tipe dönüşmesi, uyum yanıtıdır ancak kanser gelişimine zemin hazırlar. Sigara dumanı, bronşlardaki silyalı epitelin yassı epitele dönüşmesine yol açar; bu değişiklik, temizleme işlevinin kaybolmasına ve skuamöz hücreli akciğer kanserine giden yolun başlangıcına neden olur. Tersine, yemek borusunda asit maruziyeti yassı epitelin bez epiteline dönüşmesine yol açar ve bu, adenokarsinom riskini artırır.

Kanser gelişimi bu dokuda basamaklı ilerler; displazi evrelerinden geçerek karsinoma dönüşür. Bu sıralı ilerleme, tarama programlarının dayanağını oluşturur; rahim ağzı taramasında hücresel değişikliklerin erken evrede saptanması, kanser gelişmeden tedavi olanağı sağlar. Aynı ilke ağız boşluğunda lökoplaki, deride aktinik keratoz için geçerlidir. Bu nedenle bu dokuyu ilgilendiren bölgelerde silinmeyen beyaz ya da kırmızı plaklar ile iyileşmeyen ülserler biyopsi gerektirir.

== Eş anlamlılar ==

* Skuamöz epitel

== İlgili terimler ==

* [[Epidermis]]
* [[Skuamöz hücreli karsinom]]
* [[Lökoplaki]]
* [[Ağız mukozası]]
* [[Histopatoloji]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Yanak mukozası

2026-08-29T17:27:39Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Yanak mukozası''' (İng. ''buccal mucosa''), yanakların iç yüzünü örten ağız mukozasıdır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; tıp dilinde Latince ''bucca'' (yanak) kökünden gelen bukkal sıfatı kullanılır.

== Klinik bağlam ==
Bölge, örtü mukozası tipindedir; keratinsizdir, ince ve hareketlidir.<ref>Newman MG ve ark., ''Newman and Carranza's Clinical Periodontology'', 13. baskı, 2019.</ref> Bu özellik, ilaç emiliminin bu bölgeden yüksek olmasını sağlar; bukkal uygulama, ilacın karaciğerden ilk geçiş etkisine uğramadan sistemik dolaşıma karışmasına olanak verir. Ayrıca üst azı dişlerin karşısında parotis bezinin kanal ağzı bulunur; bu nokta, kabakulakta şişliğin ve tükürük taşında akıntının değerlendirilmesinde başvuru yeridir.

Bölge, sistemik hastalıkların erken bulgularını taşır. Kabakulakta kanal ağzında kızarıklık, kızamıkta döküntüden önce ortaya çıkan Koplik lekeleri bu bölgede görülür ve tanısal değer taşır. Birincil böbrek üstü yetmezliğinde mukozada koyulaşma bulunur; anemide solukluk, kanama bozukluklarında peteşiler saptanır. Liken planusta ağsı beyaz çizgilenmeler tipik olarak bu bölgede yerleşir ve yıllarca sürebilir.

Sık karşılaşılan bir bulgu, dişlerin kapanış çizgisi boyunca uzanan beyaz kalınlaşmadır; ısırma ve sürtünmeye bağlıdır, iyi huyludur ve tedavi gerektirmez. Bu bulgunun lökoplakiden ayrılması gerekir; konumu ve tekdüze görünümü ayırt edicidir. Buna karşın silinmeyen, düzensiz ve içinde kırmızı alanlar bulunan plaklar kanser öncüsü kabul edilmeli ve biyopsi yapılmalıdır.

Bölge, ağız kanserinin yerleşim yerlerinden biridir; betel cevizi çiğnemenin yaygın olduğu toplumlarda risk belirgin biçimde yüksektir ve oral submuköz fibroz bu bölgede gelişir. Bu tabloda mukoza solar, esnekliğini yitirir ve ağız açıklığı ilerleyici biçimde kısıtlanır. Bu nedenle muayenede yanak mukozasının iki yanlı olarak, dişler ayrılarak ve iyi aydınlatmayla incelenmesi gerekir; kısıtlanmış ağız açıklığı, hem tanısal bir bulgu hem de muayeneyi güçleştiren bir sorundur.

== Eş anlamlılar ==

* Bukkal mukoza

== İlgili terimler ==

* [[Ağız mukozası]]
* [[Ağız kanseri]]
* [[Lökoplaki]]
* [[Betel cevizi]]
* [[Tükürük bezi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Vulvodini

2026-08-29T17:27:04Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Vulvodini''' (İng. ''vulvodynia''), en az üç ay süren, gösterilebilir bir neden bulunmayan vulvar ağrı durumudur.

== Etimoloji ==
Latince ''vulva'' ve Yunanca ''odyne'' (ağrı) sözcüklerinden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Tanı, süre ölçütüne ve tanımlanabilir bir nedenin dışlanmasına dayanır.<ref>Hoffman BL ve ark., ''Williams Gynecology'', 4. baskı, 2020.</ref> Bu nedenle enfeksiyonlar, liken skleroz, liken planus, kontakt dermatit, östrojen eksikliğine bağlı mukoza incelmesi, nöropatiler ve kötü huylu lezyonlar araştırılmalıdır. Yerleşim ve tetiklenme biçimine göre sınıflandırılır: ağrı yaygın ya da bölgesel, kendiliğinden gelen ya da dokunmayla ortaya çıkan olabilir. En sık biçim, vestibül bölgesine sınırlı ve dokunmayla tetiklenen tiptir.

Ağrının doğası nosiplastik olarak değerlendirilir; doku hasarı gösterilemez, sorun ağrı işleme sisteminin duyarlılaşmasındadır. Bu nedenle normalde ağrısız olan dokunma uyaranı ağrı olarak algılanır. Bu düzeneğin bilinmesi, muayenede bulgu bulunamamasının ağrının gerçek olmadığı anlamına gelmediğini gösterir; hastanın yakınmasının geçersiz sayılması, bu tabloda en sık karşılaşılan ve en zarar verici yaklaşımdır.

Tanı için özel bir yöntem gerekmez; pamuklu çubukla yapılan noktasal duyarlılık haritalaması, ağrının yerini ve dağılımını belirler ve tanısal değer taşır. Bu basit muayene, çoğu kez yapılmaz. Yineleyen mantar enfeksiyonu tanısıyla süresiz antifungal tedavi verilmesi sık bir hatadır; kültürle doğrulanmayan yineleyen tedaviler hem etkisizdir hem tanının gecikmesine yol açar.

Eşlik eden durumlar sık görülür ve tedavi planını değiştirir. Pelvik taban kaslarında aşırı gerginlik, kaçınma davranışı, [[vajinismus]], kaygı ve [[depresyon]] birlikte bulunabilir; ayrıca fibromiyalji ve irritabl bağırsak sendromu gibi diğer nosiplastik ağrı tablolarıyla birliktelik bildirilmiştir. Tedavi çok bileşenlidir: tahriş edici ürünlerden kaçınma, pelvik taban fizyoterapisi, nöropatik ağrıya yönelik ilaçlar, yerel tedaviler ve bilişsel davranışçı terapi birlikte planlanır. Hedef, ağrının tümüyle yok edilmesinden çok işlevselliğin ve yaşam kalitesinin geri kazanılmasıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Vulvar ağrı sendromu

== İlgili terimler ==

* [[Ağrılı cinsel ilişki]]
* [[Vajinismus]]
* [[Pelvik taban]]
* [[Nöropatik ağrı]]
* [[Psikojenik ağrı]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Viseral ağrı

2026-08-29T17:26:29Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Viseral ağrı''' (İng. ''visceral pain''; Lat. ''viscus'' iç organ), iç organlardan kaynaklanan ağrı türüdür.

== Etimoloji ==
Latince ''viscus, visceris'' (iç organ) sözcüğünden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Ağrının nitelikleri, iç organlardaki ağrı algılayıcılarının dağılımıyla açıklanır.<ref>Hall JE, Hall ME, ''Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology'', 14. baskı, 2021.</ref> Algılayıcılar seyrek ve yaygın biçimde dağıldığından, gelen uyarı omurilikte çok sayıda nörona yayılır; sonuçta ağrı künt, sızlayıcı ve yeri belirsizdir. Hasta ağrının yerini parmakla gösteremez, avucuyla geniş bir alanı işaret eder. Bu özellik, iç organ ağrısını keskin ve iyi yerleşen somatik ağrıdan ayırır.

Uyaran türü de farklıdır; kesme ve yakma iç organlarda ağrı oluşturmazken gerilme, kasılma, iskemi ve iltihap ağrı yapar. Bu nedenle bağırsak ameliyatlarında organın kesilmesi ağrısızken, gerilmesi şiddetli ağrıya yol açar. Kolik ağrı, içi boş organların kasılmasına bağlıdır ve dalgalar halinde gelir; hasta ağrıyı dindirecek konum bulamaz ve sürekli hareket eder. Bu davranış, karın zarı iltihabında görülen hareketsiz yatma eğiliminden ayırt edicidir ve muayenede tanısal değer taşır.

Otonom belirtilerin eşlik etmesi, bu ağrının bir başka ayırt edici özelliğidir; bulantı, kusma, terleme, solukluk ve kalp hızı değişiklikleri sıktır. Ayrıca ağrı, hastalıklı organdan uzakta duyulabilir; yansıyan ağrı olarak adlandırılan bu olgu, iç organ ile deri liflerinin omurilikte aynı nöronlara ulaşmasıyla açıklanır. Kalp krizinde sol kola, safra kesesi hastalığında sağ omza, böbrek taşında kasığa vuran ağrı bu düzeneğe dayanır ve yerleşim örüntüleri tanısal bilgi taşır.

Klinik uygulamada ağrının niteliğinin zaman içinde değişmesi belirleyicidir. Apandisitte ağrı önce göbek çevresinde künt biçimde başlar, iltihap karın zarına ulaştığında keskinleşerek sağ alt kadrana yerleşir; bu geçiş, hastalığın ilerlediğini gösterir. Aynı biçimde iç organ ağrısının somatik nitelik kazanması, delinme ya da yaygın iltihabı düşündürür ve cerrahi değerlendirme gerektirir. Bu nedenle karın ağrısında yalnızca şiddet değil, niteliğin ve yerleşimin zaman içindeki değişimi sorgulanmalıdır.

== Eş anlamlılar ==

* İç organ ağrısı

== İlgili terimler ==

* [[Ağrı]]
* [[Yansıyan ağrı]]
* [[Karın ağrısı]]
* [[Akut abdomen]]
* [[Karın içi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Fizyoloji}}

Vater ampullası

2026-08-29T17:25:54Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Vater ampullası''' (İng. ''ampulla of Vater''), ana safra kanalı ile pankreas kanalının birleşerek onikiparmak bağırsağına açıldığı bölümdür.

== Etimoloji ==
Yapıyı tanımlayan Alman anatomist Abraham Vater'in adını taşır; hepatopankreatik ampulla olarak da anılır.

== Klinik bağlam ==
Bölgenin klinik önemi, iki ayrı salgı sisteminin ortak bir yolda birleşmesinden kaynaklanır.<ref>Feldman M ve ark. (ed.), ''Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease'', 11. baskı, 2021.</ref> Açılımı Oddi sfinkteri denetler. Bu ortak kanal yapısı, safra taşının bu noktaya takılmasının hem sarılığa hem pankreatite yol açmasını açıklar; safra taşı, gelişmiş ülkelerde akut pankreatitin en sık nedenidir. Bu ilişki, ortak kanal kuramı olarak adlandırılır.

Bölgenin tümörleri ayrı bir öneme sahiptir. Ampulla kanseri, küçük boyutta bile safra akımını engellediğinden erken dönemde ağrısız sarılık ile ortaya çıkar; bu, pankreas baş tümörlerine göre daha erken tanı ve daha iyi sağkalım anlamına gelir. Ağrısız sarılık, kaşıntı, koyu idrar ve açık renkli dışkı ile başvuran hastada bu olasılık akla getirilmelidir. Tümörün yüzeyinden kanama olabileceğinden dışkıda gizli kan pozitifliği ve demir eksikliği anemisi eşlik edebilir; bu birliktelik tanıya yönlendiricidir.

Değerlendirmede endoskopik ultrasonografi ve kolanjiyopankreatografi kullanılır. Endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi, hem tanı hem tedavi olanağı sağlar; taşın çıkarılması, darlıkların açılması ve stent yerleştirilmesi bu yolla yapılır. Buna karşın işlem risksiz değildir; en sık komplikasyonu işlem sonrası pankreatittir ve bu nedenle yalnızca tanı amacıyla uygulanması artık önerilmez, girişim gerekliliği önceden belirlenmelidir.

Bölgeyle ilgili diğer tablolar da bilinmelidir. Oddi sfinkteri işlev bozukluğunda, taş bulunmadan safra kolik tarzı ağrı görülür ve tanısı güçtür. Ampulla çevresindeki divertiküller taş çıkışını güçleştirir. Ayrıca kalıtsal polipozis sendromlarında bu bölgede adenomlar gelişir; ailesel adenomatöz polipozda onikiparmak bağırsağı ve ampulla kanseri, kolon çıkarıldıktan sonraki dönemde başlıca ölüm nedenlerindendir ve bu nedenle üst sindirim sistemi endoskopisi izlem programının parçasıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Hepatopankreatik ampulla

== İlgili terimler ==

* [[Ampulla]]
* [[Safra yolları]]
* [[Pankreatit]]
* [[Sarılık]]
* [[Ailesel adenomatöz polip]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Anatomi}}

Vajinismus

2026-08-29T17:25:20Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Vajinismus''' (İng. ''vaginismus''), pelvik taban kaslarının istemsiz kasılması nedeniyle vajinal girişin ağrılı ya da olanaksız hale gelmesidir.

== Etimoloji ==
Latince ''vagina'' (kın) sözcüğüne durum belirten ek getirilerek türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Tablonun temelinde beklenti kaygısı ile kas kasılması arasındaki kısır döngü yer alır.<ref>Hoffman BL ve ark., ''Williams Gynecology'', 4. baskı, 2020.</ref> Ağrı beklentisi kasılmaya, kasılma ağrıya ve ağrı daha çok kaçınmaya yol açar; her başarısız deneme döngüyü pekiştirir. Bu düzeneğin anlaşılması, tedavinin niçin yalnızca fiziksel değil bilişsel ve davranışsal bileşenler içerdiğini açıklar. Kasılma istemsizdir; kadının isteğiyle ilgili değildir ve bu bilginin hem hastaya hem eşine açıklanması tedavinin ilk adımıdır.

Güncel sınıflandırmalarda tablo, ağrılı cinsel ilişkiyle birlikte tek bir başlık altında ele alınır; bu değişikliğin nedeni, iki durumun sıklıkla iç içe geçmesidir. Birincil biçimde hiç girişim gerçekleşememiştir; ikincil biçimde ise daha önce sorunsuz olan kadında sonradan gelişir ve altta yatan bir neden aranmalıdır. Doğum sonrası yara izleri, enfeksiyonlar, endometriozis, menopoza bağlı mukoza incelmesi ve pelvik cerrahi bu nedenler arasındadır.

Klinik değerlendirmenin en kritik yanı, muayenenin kendisidir. Zorlayıcı muayene tabloyu ağırlaştırır ve güveni zedeler; bu nedenle hastanın denetimi elinde tutmasına izin veren, aşamalı ve açıklanarak yürütülen bir yaklaşım gerekir. Muayene ilk görüşmede tamamlanamayabilir ve bu kabul edilmelidir. Organik nedenlerin dışlanması gerekir; ancak "hiçbir şeyin yok" biçiminde sonlandırılan değerlendirme yetersizdir ve hastanın yalnız bırakılmasına yol açar.

Tedavi çok bileşenlidir ve başarı oranı yüksektir. Bilgilendirme, pelvik taban kaslarının denetiminin öğretilmesi, aşamalı genişleticilerle yapılan alıştırmalar ve bilişsel davranışçı yaklaşım temel bileşenlerdir; pelvik taban fizyoterapisi belirgin katkı sağlar. Eşin sürece katılması ve baskının kaldırılması belirleyicidir. Ağrı odaklı olmayan yakınlaşmanın önerilmesi, döngünün kırılmasına yardımcı olur. Cerrahi girişimlerin yeri yoktur; travma ve istismar öyküsü sorgulanmalı, gerektiğinde psikoterapi desteği sağlanmalıdır.

== Eş anlamlılar ==

* Vajinismus bozukluğu

== İlgili terimler ==

* [[Ağrılı cinsel ilişki]]
* [[Pelvik taban]]
* [[Menopoz]]
* [[Bilişsel davranışçı terapi]]
* [[Endometriozis]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Vajinal kanama

2026-08-29T17:24:43Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Vajinal kanama''' (İng. ''vaginal bleeding''), üreme organlarından gelen ve adet kanamasının olağan örüntüsü dışında kalan kanamadır.

== Etimoloji ==
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir.

== Klinik bağlam ==
Değerlendirmenin çerçevesini yaş belirler; bu, tanısal yaklaşımın en yüksek getirili ilk adımıdır.<ref>Hoffman BL ve ark., ''Williams Gynecology'', 4. baskı, 2020.</ref> Üreme çağındaki her kadında ilk adım gebelik testidir; bu adımın atlanması hem dış gebeliğin gözden kaçmasına hem gebeliğe zararlı ilaçların verilmesine yol açar. Gebelik dışlandığında yapısal nedenler, yumurtlama bozuklukları, pıhtılaşma bozuklukları ve iyatrojenik nedenler değerlendirilir.

Menopoz sonrası kanama ayrı bir kural gerektirir; her olgu, aksi kanıtlanana dek endometriyum kanseri olarak ele alınmalı ve endometriyal örnekleme yapılmalıdır. Bu grupta atrofi en sık neden olmakla birlikte, kanserin dışlanması önceliklidir. Ergenlik öncesi çocukta kanama ise her zaman olağandışıdır; yabancı cisim, enfeksiyon, hormon üreten tümör ve istismar yönünden değerlendirilmelidir.

Gebelikte kanamanın değerlendirilmesi döneme göre değişir. Erken gebelikte düşük ve dış gebelik; ileri gebelikte plasenta previa ve plasenta dekolmanı öne çıkar. Plasenta previa kuşkusunda vajinal muayene yapılmamalıdır; ağır kanamayı tetikleyebilir ve önce görüntüleme yapılmalıdır. Dekolmanda ise kan plasenta arkasında birikebileceğinden dışarıya kanama görülmeyebilir; bu nedenle kanama miktarı, tablonun ağırlığını yansıtmaz.

Ağır kanamanın en sık sonucu demir eksikliği anemisidir ve halsizlik yakınmasının gözden kaçan nedenidir. Ergenlikten beri süren ağır adet kanaması, diş çekiminde ve doğumda uzayan kanama öyküsüyle birlikteyse von Willebrand hastalığı araştırılmalıdır; bu tanı sıklıkla atlanır. Değerlendirmede tam kan sayımı, gebelik testi, tiroid işlevleri ve pelvik ultrasonografi temel adımlardır. İlaçlar sorgulanmalıdır; antikoagülanlar ve hormonal ürünler sık nedenlerdir. Dolaşım kararsızlığı bulunan hastada öncelik, kaynağın bulunması değil dolaşımın dengelenmesidir.

== Eş anlamlılar ==

* Anormal uterin kanama

== İlgili terimler ==

* [[Adet düzensizliği]]
* [[Rahim]]
* [[Plasenta dekolmanı]]
* [[Dış gebelik]]
* [[Demir eksikliği]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Vajinal

2026-08-29T17:24:11Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Vajinal''' (İng. ''vaginal''; Lat. ''vagina'' kın), vajinaya ilişkin olan ya da bu yolla yapılan uygulamaları niteleyen sözcüktür.

== Etimoloji ==
Latince ''vagina'' (kın, kılıf) sözcüğünden türetilmiştir.

== Klinik bağlam ==
Terim üç bağlamda kullanılır: anatomik yerleşimi, uygulama yolunu ve doğum biçimini belirtir.<ref>Hoffman BL ve ark., ''Williams Gynecology'', 4. baskı, 2020.</ref> Uygulama yolu olarak vajinal kullanım, ilacın karaciğerden ilk geçiş etkisine uğramadan emilmesini sağlar; menopoz sonrası yerel östrojen tedavisinde bu yol, sistemik yan etkileri en aza indirir. Yerel uygulanan östrojenin sistemik emiliminin çok düşük olması, meme kanseri öyküsü bulunan hastalarda bile seçilmiş olgularda kullanılabilmesini açıklar.

Bölgenin kendine özgü bir ortamı vardır ve bu ortamın korunması klinik açıdan önemlidir. Laktobasiller, glikojeni laktik aside çevirerek ortamı asidik tutar ve hastalık yapıcı mikroorganizmaların çoğalmasını engeller. Bu dengenin bozulması bakteriyel vajinoza yol açar; gri, ince ve balık kokulu akıntı tipiktir ancak iltihap bulgusu azdır. Düzenli duş uygulaması bu dengeyi bozduğundan önerilmez ve enfeksiyon riskini artırır.

Akıntı değerlendirmesinde nitelik belirleyicidir. Kandida enfeksiyonunda beyaz, kesilmiş süt görünümünde akıntı ve yoğun kaşıntı; trikomonasta köpüklü sarı yeşil akıntı ve tahriş bulunur. Menopoz döneminde östrojen azalmasıyla mukoza incelir, kuruluk ve ilişkide ağrı görülür; bu tablo çok sık ve kolay tedavi edilir olmasına karşın hastaların büyük bölümü dile getirmediğinden fark edilmez. Bu nedenle ilgili yaş gruplarında hekimin doğrudan sorması gerekir.

Kanama açısından ise değerlendirme yaşa göre yapılır. Menopoz sonrası ortaya çıkan her kanama, aksi kanıtlanana dek endometriyum kanseri olarak ele alınmalı ve örnekleme yapılmalıdır. Üreme çağında ilk adım gebelik testidir. Doğum bağlamında terim, sezaryen dışındaki doğum biçimini anlatır; önceki sezaryen sonrası vajinal doğum denemesi, uygun hasta seçimi ve izlem olanaklarıyla güvenle uygulanabilir, ancak uterus yırtılması riski nedeniyle acil sezaryen olanağı bulunan merkezlerde yürütülmelidir.

== Eş anlamlılar ==

* Vajina ile ilgili

== İlgili terimler ==

* [[Vajinal kanama]]
* [[Vajinismus]]
* [[Akıntı]]
* [[Menopoz]]
* [[Doğum]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}

Uyku

2026-08-29T17:23:34Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Uyku''' (İng. ''sleep''), bilincin geri döndürülebilir biçimde azaldığı, düzenli evrelerle seyreden fizyolojik dinlenme durumudur.

== Etimoloji ==
Türkçe kökenli bir sözcüktür; tıp dilinde Latince ''somnus'' kökünden gelen terimler kullanılır.

== Klinik bağlam ==
Uyku, hızlı göz hareketlerinin bulunduğu ve bulunmadığı iki ana evreden oluşur; bu evreler gece boyunca döngüler halinde yinelenir.<ref>Ropper AH ve ark., ''Adams and Victor's Principles of Neurology'', 11. baskı, 2019.</ref> Derin uyku gecenin ilk yarısında, hızlı göz hareketli uyku ise ikinci yarısında yoğunlaşır. Bu dağılım klinik açıdan önemlidir; uykunun kısaltılması öncelikle hızlı göz hareketli evreyi azaltır ve bellek pekiştirmesi ile duygudurum düzenlenmesi bundan etkilenir. Ayrıca bu evrede kas tonusu kaybolur; bu nedenle solunum bozuklukları bu dönemde ağırlaşır.

Uykunun işlevleri yalnızca dinlenmeyle sınırlı değildir. Bellek pekiştirmesi, bağışıklık işlevi, hormon salgısı ve metabolik düzenleme uykuya bağımlıdır; süregen uyku yoksunluğu insülin direncini, obeziteyi, hipertansiyonu ve kalp damar riskini artırır. Bu nedenle uyku, yaşam biçimi değerlendirmesinin beslenme ve fiziksel etkinlik kadar önemli bir bileşenidir ve rutin olarak sorgulanmalıdır.

Uykusuzluk yakınmasında, öykünün ayrıntılı alınması belirleyicidir; uykuya dalma güçlüğü, sık uyanma ve erken uyanma farklı nedenleri düşündürür. Erken uyanma depresyonu, uykuya dalamama kaygıyı, gece sık uyanma ise uyku apnesini ve ağrıyı akla getirir. Kronik uykusuzlukta ilk seçenek ilaç değil bilişsel davranışçı terapidir; bu yaklaşımın uzun dönem etkinliği ilaçlardan üstündür. Uyku ilaçlarının uzun süreli kullanımı tolerans, bağımlılık ve yaşlıda düşme riski oluşturur.

Uyku bozukluklarının tanınması, gündüz belirtilerinin doğru yorumlanmasına bağlıdır. Gündüz aşırı uykululuk, obstrüktif uyku apnesi ve narkolepsiyi düşündürür; çocuklarda ise aynı sorun uykululuk yerine dikkat dağınıklığı ve davranış sorunları biçiminde ortaya çıkar ve sıklıkla davranış bozukluğu sanılır. Vardiyalı çalışma ve gece ışığa maruziyet, biyolojik ritmi bozar. Hastanede uykunun bölünmesi, deliryum gelişiminin bilinen bir nedenidir; gürültünün azaltılması ve gece girişimlerinin sınırlandırılması etkili bir önlemdir.

== Eş anlamlılar ==

* Somnus

== İlgili terimler ==

* [[Uyku apnesi]]
* [[Deliryum]]
* [[Depresyon]]
* [[Huzursuz bacak sendromu]]
* [[Bilişsel davranışçı terapi]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Fizyoloji}}

Uyarıcı madde

2026-08-29T17:22:56Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Uyarıcı madde''', merkezî sinir sistemini uyararak uyanıklığı, dikkati ve fiziksel etkinliği artıran maddelerin ortak adıdır.

Grup, dopamin ve noradrenalin iletimini artıran bileşikleri kapsar; amfetamin ve türevleri, metilfenidat, kokain ve kafein bu kapsamda değerlendirilir. Tıbbi kullanım alanları dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile narkolepsidir; bu endikasyonlarda hekim denetiminde ve uygun dozda kullanımın bağımlılık riskini artırmadığı, hatta madde kullanım bozukluğu riskini azalttığı gösterilmiştir. Kötüye kullanımda ise huzursuzluk, saldırganlık, büyümüş göz bebekleri, taşikardi, hipertansiyon ve yüksek ateş görülür; ağır olgularda nöbet, ritim bozukluğu, inme ve rabdomiyoliz gelişir. Zehirlenmede ajitasyonun benzodiazepinlerle denetlenmesi ve aktif soğutma temel yaklaşımdır; beta blokerlerin tek başına kullanılması karşılıksız alfa etkisi nedeniyle dikkat gerektirir.

Ayrıntılı bilgi: [[Amfetamin]]

== İlgili terimler ==

* [[Bağımlılık]]
* [[Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu]]
* [[Zehirlenme]]

{{Terim|alan=Farmakoloji}}

Ultrason

2026-08-29T17:22:35Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Ultrason''' (İng. ''ultrasound''), yüksek frekanslı ses dalgalarının yansımasına dayanan görüntüleme yöntemidir.

== Etimoloji ==
Latince ''ultra'' (ötesinde) ve ''sonus'' (ses) sözcüklerinden türetilmiştir; insan işitme sınırının üzerindeki frekanslara gönderme yapar.

== Klinik bağlam ==
Yöntem, prob tarafından gönderilen ses dalgalarının dokular arasındaki yoğunluk farklarından yansımasına dayanır.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> İyonlaştırıcı ışın kullanılmaması en önemli üstünlüğüdür; bu nedenle gebelerde, çocuklarda ve yinelenen incelemelerde ilk seçenektir. Taşınabilir olması, yatak başında ve gerçek zamanlı görüntü sağlaması, girişimlere kılavuzluk edebilmesi diğer üstünlükleridir.

Fiziksel sınırlılıkları, hangi durumlarda yetersiz kalacağını belirler. Ses dalgaları hava ve kemikten geçemez; bu nedenle akciğer parankimi, bağırsak gazının bulunduğu alanlar ve kemik arkası değerlendirilemez. Obez hastalarda derinlik nedeniyle görüntü kalitesi düşer. Ayrıca yöntem uygulayıcıya bağımlıdır; sonuç, incelemeyi yapan kişinin deneyimine göre belirgin biçimde değişir ve bu, en önemli kısıtlılığıdır.

Yatak başı kullanımı, acil ve yoğun bakım uygulamasını değiştirmiştir. Travmada karın içi sıvının hızla saptanması, kalp tamponadı ve pnömotoraksın değerlendirilmesi, damar yolu açılmasına kılavuzluk, mesane doluluğunun ölçülmesi ve şok tablosunda ayırıcı tanı bu kapsamdadır. Santral kateter yerleştirilmesinde ultrasonografi kullanımı, komplikasyonları belirgin biçimde azalttığından standart uygulama haline gelmiştir.

Klinik açıdan sonuçların doğru yorumlanması gerekir. Normal bulunması hastalığı dışlamaz; erken apandisitte, küçük böbrek taşlarında ve mesane tümörlerinde yanlış olumsuz sonuçlar sıktır. Bu nedenle klinik kuşku sürdüğünde ileri görüntüleme yapılmalıdır. Gebelikte ilk üç aylık dönemde yapılan ölçüm, gebelik yaşının belirlenmesinde en güvenilir yöntemdir ve sonradan değiştirilmez. Doppler incelemesi, damar akımının ve tromboz varlığının değerlendirilmesini sağlar. Yöntemin bilinen bir biyolojik zararı gösterilmemiş olmakla birlikte, tıbbi gerekçe olmadan uygulanması önerilmez.

== Eş anlamlılar ==

* Ultrasonografi
* USG

== İlgili terimler ==

* [[Manyetik rezonans]]
* [[Bilgisayarlı tomografi]]
* [[Radyoloji]]
* [[Gebelik haftası]]
* [[Derin ven trombozu]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Radyoloji}}

Tütün

2026-08-29T17:21:56Z

Serkan: Bot: yeni madde

'''Tütün''' (İng. ''tobacco''), ''Nicotiana'' bitkisinden elde edilen, nikotin içeren ve önlenebilir ölümlerin başlıca nedeni olan üründür.

== Etimoloji ==
İspanyolca ''tabaco'' sözcüğünden Türkçeye geçmiştir.

== Klinik bağlam ==
Bağımlılığı sürdüren madde nikotindir; buna karşın hastalığa yol açan asıl etkenler yanma sırasında oluşan katran, karbonmonoksit ve binlerce kimyasaldır.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref> Bu ayrım, nikotin yerine koyma tedavisinin niçin güvenli ve etkili olduğunu açıklar; nikotin bağımlılığı sürdürür ancak kanser ve akciğer hastalığının başlıca nedeni değildir. Bu bilgi, hastaların tedaviye ilişkin çekincelerinin giderilmesinde belirleyicidir.

Sağlık etkileri neredeyse tüm sistemleri kapsar. Akciğer kanseri, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, koroner arter hastalığı, inme, periferik arter hastalığı ile ağız, gırtlak, yemek borusu, mesane, böbrek, pankreas ve mide kanserleri başlıcalarıdır. Ayrıca yara iyileşmesini bozar, kırık kaynamasını geciktirir, osteoporoz ve maküla dejenerasyonu riskini artırır, kısırlığa ve erken menopoza yol açar. Gebelikte düşük doğum ağırlığı, erken doğum ve ani bebek ölümü riskini yükseltir.

Bırakmanın yararı hızlı ve yaşam boyu sürer; kalp damar riski aylar içinde belirgin biçimde azalır, akciğer işlevindeki hızlı düşüş yavaşlar. Bu yarar her yaşta geçerlidir ve ileri yaşta bırakmanın yararsız olduğu inancı yanlıştır. Ameliyat öncesi bırakma, cerrahi alan enfeksiyonu ve akciğer komplikasyonlarını belirgin biçimde azaltır. Bu bilgilerin hastayla paylaşılması, kısa danışmanlığın etkinliğini artırır.

Bırakma tedavisi, davranışsal destek ve ilaç tedavisinin birleşimine dayanır; ikisi birlikte kullanıldığında başarı oranı en yüksektir. Nikotin yerine koyma ürünleri, bupropion ve vareniklin etkinliği gösterilmiş seçeneklerdir. Hekimin kısa süreli bir görüşmeyle bile bırakma oranını artırdığı gösterilmiştir; bu nedenle her karşılaşmada kullanım sorgulanmalı ve bırakma önerilmelidir. Pasif içicilik, çocuklarda astım, orta kulak iltihabı ve solunum yolu enfeksiyonlarını artırır. Dumansız tütün ürünleri ve betel cevizi ile birlikte kullanım, ağız kanseri riskini belirgin biçimde yükseltir.

== Eş anlamlılar ==

* Sigara
* Tütün ürünleri

== İlgili terimler ==

* [[Sigara]]
* [[Akciğer kanseri]]
* [[Kronik obstrüktif akciğer hastalığı]]
* [[Bupropion]]
* [[Ağız kanseri]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Genel Tıp}}