Doktorunuzla konuşurken veya bir sağlık raporunu okurken “edinsel bir durum” ya da “edinsel bir hastalık” gibi bir terimle karşılaşmış olabilirsiniz. Kulağa teknik gelse de, bu kelimenin anlamı aslında çok basittir.
“Edinsel,” en net tanımıyla, “sonradan kazanılmış” demektir.
Yani, bu durum sizinle birlikte doğmadı; hayatınızın bir noktasında, doğumdan sonra ortaya çıktı.
Bu terimin tam olarak ne anlama geldiğini anlamak için, onun tıptaki zıttını bilmemiz gerekir.
🧬 Tıbbın Temel Ayrımı: Edinsel vs. Konjenital
Tıpta hastalıkları veya durumları sınıflandırırken sorduğumuz ilk sorulardan biri şudur: “Bu sorun ne zamandan beri var?”
Bu soruya verilen cevaba göre iki ana kategorimiz vardır:
Konjenital (Doğuştan) veya Kalıtsal (Herediter) Hastalıklar
- Konjenital: Kişinin doğumda sahip olduğu durumlardır. Bu, anne karnındaki gelişim sırasında ortaya çıkmış olabilir (örn: bazı kalp delikleri).
- Kalıtsal: Kişinin genleri yoluyla ebeveynlerinden miras aldığı durumlardır (örn: kistik fibroz, renk körlüğü).
Edinsel (Kazanılmış) Hastalıklar
- İşte bu, yukarıdakilerin tam tersidir. Kişi bu hastalıkla doğmaz. Genetik kodu, hastalığa “mutlaka” sahip olacağını söylemez.
- Hastalık, kişinin yaşamı boyunca çevresel faktörler, yaşam tarzı, enfeksiyonlar veya bilinmeyen bir tetikleyici sonucu “edilir” veya “kazanılır”.
💡 “Edinsel” Durumlara En İyi Örnekler Nelerdir?
Aslında, “edinsel” hastalıklar, günlük hayatta karşılaştığımız ve tedavi olduğumuz hastalıkların büyük çoğunluğunu oluşturur.
- Enfeksiyon Hastalıkları: En bariz edinsel durumlardır. Grip, Nezle, COVID-19, Zatürre (Pnömoni) veya bir yara enfeksiyonu… Bunların hepsi, bir virüs veya bakteriyi çevreden “edindiğiniz” için olur.
- Yaşam Tarzı Hastalıkları: Tip 2 Diyabet, obeziteye bağlı yüksek tansiyon veya sigaraya bağlı KOAH, genetik bir yatkınlık olsa bile, temel olarak yaşam tarzı seçimleriyle “kazanılan” durumlardır.
- Otoimmün Hastalıklar: Romatoid Artrit veya Lupus gibi hastalıklarda, bağışıklık sistemi hayatın bir noktasında “kafası karışarak” vücuda saldırmayı “öğrenir”. Bu, sonradan edinilen bir işlev bozukluğudur.
- Travma: Kırık bir kol veya yanık, bir kaza sonucu “edinilen” bir durumdur.
- Kanserler: Kanserlerin büyük çoğunluğu, genetik miras yerine yaşam boyu maruz kalınan çevresel etkenler (örn: sigara dumanı, radyasyon) veya hücresel hatalar nedeniyle “edinsel” mutasyonlardan kaynaklanır.
⭐ En Ünlü Örnek: AIDS’in Açılımındaki “E”
Bu terimin tıptaki en ünlü kullanımlarından biri AIDS‘in açılımındadır:
- Acquired (Edinsel)
- Immunodeficiency (İmmün Yetmezlik)
- Syndrome (Sendromu)
Bu isimlendirme, bu sendromun “doğuştan gelen” bir bağışıklık yetmezliği olmadığını, HIV virüsünün vücuda girmesiyle “sonradan kazanıldığını” vurgulamak için kritik öneme sahiptir.
Neden Bu Ayrım Çok Önemli?
Bir doktorun, bir hastalığın “edinsel” mi yoksa “konjenital” mi olduğunu bilmesi, teşhisten tedaviye kadar her şeyi değiştirir:
- Nedenin Bulunması: “Edinsel” ise, doktor sizin çevrenize, yaşam tarzınıza, son zamanlarda maruz kaldığınız etkenlere odaklanır. “Kalıtsal” ise, doktor sizin aile ağacınıza ve genetik kodunuza odaklanır.
- Önleme: Kalıtsal bir hastalığı (şimdilik) önleyemezsiniz. Ancak edinsel hastalıkların birçoğunu (enfeksiyonlardan aşıyla korunmak, yaşam tarzını değiştirmek gibi) önleyebilirsiniz.
- Tedavi: Bir enfeksiyonu (edinsel) antibiyotikle tedavi edersiniz, ancak genetik bir bozukluğu (kalıtsal) tedavi etmek tamamen farklı bir yaklaşım (örn: gen terapisi) gerektirebilir.
Özetle
Tıpta “edinsel” kelimesini duyduğunuzda, bu sadece durumun sizinle birlikte doğmadığını, yaşamınız sırasında bir noktada geliştiğini belirten nötr bir sınıflandırma terimidir.