Amil nitrat sayfasının kaynağını görüntüle

Name: Amil nitrat
Creator: Semahattin Serkan Sezer
'''Amil nitrat''' (İng. ''amyl nitrite''), solunarak kullanılan, hızlı ve kısa etkili damar genişletici nitrat bileşiğidir.

== Etimoloji ==
Kimyasal yapısındaki amil grubu ile nitrit iyonundan türetilmiştir; doğru kimyasal adı amil nitrittir.

== Klinik bağlam ==
Bileşik, vücutta nitrik okside dönüşerek damar düz kasını gevşetir; etkisi saniyeler içinde başlar ve dakikalar içinde geçer.<ref>Brunton LL ve ark. (ed.), ''Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics'', 14. baskı, 2023.</ref> Tarihsel olarak anjina pektoris tedavisinde kullanılmış, ancak dilaltı nitrogliserinin kullanıma girmesiyle bu endikasyondaki yerini yitirmiştir. Günümüzde tıbbi kullanımı sınırlıdır; başlıca yeri siyanür zehirlenmesinde antidot düzeninin bir parçası olmasıdır.

Siyanür zehirlenmesindeki etki düzeneği öğreticidir: bileşik, hemoglobini methemoglobine dönüştürür; methemoglobin siyanüre yüksek ilgi gösterir ve onu hücre içindeki hedefinden çekerek bağlar. Ardından tiyosülfat verilerek siyanürün atılabilir biçime dönüştürülmesi sağlanır. Ancak methemoglobin oksijen taşıyamadığından, bu yaklaşım karbonmonoksit zehirlenmesinin eşlik ettiği yangın dumanı maruziyetinde tehlikelidir; bu durumda hidroksokobalamin yeğlenir. Bu ayrım, yangın ortamından çıkarılan hastada tedavi seçimini belirleyen kritik noktadır.

Kardiyolojide ayrı bir kullanım alanı, üfürümlerin ayrımında yardımcı olmasıdır. Bileşiğin oluşturduğu ani damar genişlemesi, kalbin ard yükünü düşürür; bu değişiklik farklı kapak hastalıklarının üfürümlerini farklı yönde etkiler ve ayırıcı tanıya katkı sağlar. Bu yatak başı yöntem, ekokardiyografinin yaygınlaşmasıyla büyük ölçüde tarihsel değer kazanmıştır.

Klinik açıdan bilinmesi gereken en önemli konu, madde olarak kötüye kullanımıdır; solunarak alınan bu bileşikler halk arasında farklı adlarla anılır. Ani tansiyon düşmesi, baş dönmesi, senkop, şiddetli baş ağrısı ve refleks taşikardi görülür. Fosfodiesteraz-5 engelleyicileriyle birlikte kullanımı, ağır ve yaşamı tehdit eden tansiyon düşüklüğüne yol açar; bu etkileşim mutlak sakıncalıdır ve acil serviste sorgulanmalıdır. Yüksek dozda methemoglobinemi gelişir; siyanoz görülmesine karşın oksijen tedavisine yanıt alınmaması ve kanın çikolata rengi olması tanısaldır, tedavide metilen mavisi kullanılır. Ayrıca göze temasında kalıcı görme kaybı bildirilmiştir.

== Eş anlamlılar ==

* Amil nitrit

== İlgili terimler ==

* [[Nitrogliserin]]
* [[Siyanür zehirlenmesi]]
* [[Methemoglobinemi]]
* [[Anjina pektoris]]
* [[Zehirlenme]]

== Kaynaklar ==
<references />

{{Terim|alan=Farmakoloji}}