Eksitasyon-kontraksiyon eşleşmesi sayfasının kaynağını görüntüle

Name: Eksitasyon-kontraksiyon eşleşmesi
Creator: Semahattin Serkan Sezer
'''Eksitasyon-kontraksiyon eşleşmesi''' (İng. ''excitation-contraction coupling''), kas hücresi zarındaki elektriksel uyarının, hücre içi kalsiyum salınımı aracılığıyla mekanik kasılmaya dönüştürülmesi sürecidir. İskelet, kalp ve düz kasta farklı düzeneklerle gerçekleşir.

== Etimoloji ==
Terim, zarın elektriksel olarak uyarılmasını belirten "eksitasyon" ile kasılmayı anlatan "kontraksiyon" sözcüklerinin, aralarındaki bağlantıyı vurgulayan "eşleşme" ile birleştirilmesinden oluşur; sürecin iki ayrı olguyu birbirine bağlayan aracı niteliğini yansıtır.

== Klinik bağlam ==
İskelet kasında süreç, [[nöromüsküler kavşak]]tan gelen uyarıyla başlar. Zar boyunca yayılan aksiyon potansiyeli, hücre içine doğru uzanan T tübülleri aracılığıyla lifin derinliklerine iletilir. T tübülü zarındaki dihidropiridin reseptörü bir voltaj algılayıcı olarak çalışır ve komşu sarkoplazmik retikulum zarındaki [[riyanodin reseptörü]]ne doğrudan mekanik temasla etki ederek kanalı açar. Depolanmış kalsiyum sitoplazmaya boşalır, [[troponin]] C'ye bağlanır ve tropomiyozinin [[aktin]] üzerindeki bağlanma bölgelerini örten konumunu değiştirir; böylece [[miyozin]] başları aktinle çapraz köprü kurabilir ve [[sarkomer]] kısalır. Gevşeme, kalsiyumun sarkoplazmik retikuluma geri pompalanmasıyla gerçekleşir ve bu adım enerji gerektirir.<ref>Hall JE, Hall ME, ''Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology'', 14. baskı, 2020.</ref>

[[Kalp kası]]nda düzenek önemli bir noktada ayrılır: burada dihidropiridin reseptörü gerçek bir kalsiyum kanalıdır ve dışarıdan hücre içine giren az miktardaki kalsiyum, riyanodin reseptörünü tetikleyerek çok daha büyük bir salınımı başlatır. "Kalsiyumla tetiklenen kalsiyum salınımı" adı verilen bu mekanizma, kalbin kasılma gücünün hücre dışı kalsiyum derişimine ve L tipi kanal etkinliğine bağımlı olmasını açıklar. Klinik karşılığı doğrudandır: kalsiyum kanal blokerleri kasılma gücünü azaltırken, hücre içi kalsiyum kullanılabilirliğini artıran ajanlar pozitif inotropik etki gösterir. Düz kasta ise kalsiyum, kalmodulin aracılığıyla miyozin hafif zincir kinazını etkinleştirerek kasılmayı başlatır; bu farklılık, düz kasa etkili ilaçların çizgili kastan bağımsız çalışmasının temelidir.

Sürecin bozulduğu hastalıklar, kavramın klinik önemini ortaya koyar. [[Malign hipertermi]], riyanodin reseptörünü kodlayan gendeki mutasyonlar nedeniyle kanalın uçucu anesteziklere ve [[süksinilkolin]]e karşı aşırı duyarlı hale gelmesiyle ortaya çıkar; denetimsiz kalsiyum salınımı sürekli kasılma, aşırı ısı üretimi, [[rabdomiyoliz]] ve yaşamı tehdit eden metabolik bozulma yaratır. Tedavide kullanılan [[dantrolen]], doğrudan bu kanalı bloke ederek etki gösterir ve mekanizmaya yönelik tedavinin klasik örneklerinden biridir. Aynı reseptörün farklı mutasyonları, egzersizle tetiklenen ventriküler aritmilere yol açar. Kalp yetmezliğinde kalsiyum geri alım pompasının işlevinde azalma ve riyanodin reseptöründen sızıntı, hem kasılma gücünün düşmesine hem de aritmi eğilimine katkıda bulunur.<ref>Ropper AH ve ark., ''Adams and Victor's Principles of Neurology'', 12. baskı, 2023.</ref>

Yoğun bakım ve anestezi açısından süreç, birçok klinik durumun ortak paydasıdır. Gevşemenin enerji gerektirmesi, adenozin trifosfat tükendiğinde kasın kasılı kalmasını ve ölüm sonrası sertliği açıklar; aynı ilke, ağır iskemi ve ezilme yaralanmalarında kas hasarının mekanizmasına katkıda bulunur. Elektrolit bozuklukları da doğrudan etkilidir: [[hipokalsemi]] kasılma gücünü azaltırken sinir-kas uyarılabilirliğini artırır ve [[tetani]]ye yol açar; magnezyum düzeyindeki değişiklikler kalsiyum akımını değiştirerek hem kalp hem iskelet kası işlevini etkiler.

Klinik tuzakların başında, kas güçsüzlüğünün her zaman sinir ya da kavşak kaynaklı sanılması gelir; eşleşme sürecinin kendisi de bozulabilir ve bu durumda [[elektromiyografi]] ile sinir iletim çalışmaları normale yakın kalabilir. Bir diğeri, malign hipertermi öyküsü ya da aile öyküsünün ameliyat öncesi değerlendirmede sorgulanmamasıdır; ilk bulgular sıklıkla açıklanamayan [[hiperkapni]] ve [[taşikardi]] biçiminde ortaya çıkar ve ateş geç bir bulgudur.

== Eş anlamlılar ==
* Uyarı-kasılma eşleşmesi
* EC eşleşmesi

== İlgili terimler ==
* [[Sarkoplazmik retikulum]]
* [[T tübülü]]
* [[Kas tonusu]]
* [[Düz kas]]
* [[Malign hipertermi]]

== Kaynaklar ==
<references/>

{{Terim|alan=Fizyoloji}}