Karotis endarterektomi sayfasının kaynağını görüntüle

Name: Karotis endarterektomi
Creator: Semahattin Serkan Sezer
'''Karotis endarterektomi''' (İng. ''carotid endarterectomy''; Yun. ''endon'' "iç" + ''arteria'' "atardamar" + ''ektome'' "çıkarma"), [[internal karotis arter]] başlangıcındaki aterosklerotik plağın cerrahi olarak çıkarılmasıdır. [[İnme]]den korunmada uygulanan başlıca damar cerrahisi girişimidir.

== Etimoloji ==
Yunanca ''endon'' (iç), ''arteria'' (atardamar) ve ''ektome'' (çıkarma) sözcüklerinden türetilmiştir; damarın iç tabakasındaki plağın çıkarılmasını anlatır.

== Klinik bağlam ==
Girişimin dayanağı, karotis bifurkasyonunda oluşan plağın emboli kaynağı olmasıdır. Buradan kopan trombüs ya da kolesterol parçacıkları beyin damarlarını tıkayarak [[geçici iskemik atak]] ve inmeye yol açar; retinal dolaşım etkilendiğinde geçici tek gözde görme kaybı görülür. Plağın çıkarılması bu kaynağı ortadan kaldırır.<ref>Wein AJ ve ark. (ed.), ''Rutherford's Vascular Surgery and Endovascular Therapy'', 10. baskı, 2022.</ref>

Endikasyon kararı, darlığın belirti verip vermediğine ve derecesine dayanır. Son altı ay içinde aynı taraf geçici iskemik atak ya da hafif-orta inme geçirmiş ve yüksek dereceli darlığı bulunan hastalarda girişim, ilaç tedavisine belirgin üstünlük sağlar; yarar, olay sonrası erken dönemde en yüksektir ve zamanla azalır. Bu nedenle uygun hastada girişimin gecikmeden — genellikle ilk iki hafta içinde — planlanması önerilir. Belirti vermeyen darlıkta karar daha tartışmalıdır: yoğun tıbbi tedavinin son yıllardaki başarısı, cerrahiden beklenen mutlak yararı azaltmıştır; bu nedenle yaşam beklentisi, darlığın ilerleme hızı, plak özellikleri ve merkezin komplikasyon oranları göz önüne alınarak bireysel karar verilir.<ref>Naylor AR ve ark., ''ESVS Clinical Practice Guidelines on the Management of Atherosclerotic Carotid and Vertebral Artery Disease'', 2023.</ref>

Ameliyat öncesi değerlendirmede darlığın derecesi Doppler ultrasonografi, BT anjiyografi ya da MR anjiyografi ile belirlenir; karşı taraf ve intrakraniyal dolaşım incelenir. Eşlik eden koroner arter hastalığı sık olduğundan kardiyak risk değerlendirmesi yapılır. Antiagregan tedavi ameliyat çevresinde sürdürülür; statin tedavisinin sonucu iyileştirdiği gösterilmiştir.

Teknik olarak damar geçici süre klemplenir ve plak çıkarılır. Bu sırada beyin perfüzyonunun korunması temel sorundur; seçilmiş hastalarda geçici şant kullanılır. Kapatma çoğunlukla yama ile yapılır — bu, yeniden darlık riskini azaltır. Anestezi hem genel hem bölgesel teknikle uygulanabilir; bölgesel anestezinin uyanık hastada nörolojik izleme olanak vermesi üstünlüğü, iki yöntem arasında sonlanım açısından belirgin fark bulunmadığını gösteren çalışmalarla dengelenmiştir. Klemp sırasında beyin perfüzyonunun izlenmesinde serebral oksimetre, transkraniyal Doppler ve elektrofizyolojik yöntemler kullanılır.

Ameliyat sırası ve sonrası yönetimde kan basıncının dar bir aralıkta tutulması belirleyicidir. Klemp döneminde yeterli perfüzyon basıncı gerekirken, ameliyat sonrası aşırı yüksek basınç serebral hiperperfüzyon sendromu riskini artırır; bu tablo şiddetli tek taraflı baş ağrısı, nöbet ve intraserebral kanama ile ortaya çıkabilir ve sıkı basınç denetimi gerektirir. Karotis sinüsünün uyarılmasına bağlı bradikardi ve hipotansiyon da görülebilir.

Komplikasyonlar arasında ameliyat çevresinde inme ve ölüm, kraniyal sinir yaralanmaları — hipoglossal, vagus, rekürren larengeal ve marjinal mandibüler sinirler —, boyunda genişleyen hematom, yara enfeksiyonu, miyokard infarktüsü ve geç dönemde yeniden darlık yer alır. Boyun hematomu havayolunu hızla tıkayabilen acil bir durumdur; yatak başında dikişlerin açılması gerekebilir ve entübasyon güçleşebilir. Bu nedenle ameliyat sonrası ilk saatlerde yakın izlem zorunludur.

Alternatif yöntem karotis stentlemedir; anatomik olarak cerrahiye uygun olmayan, boyun radyoterapisi almış ya da yeniden darlık gelişmiş hastalarda yeğlenir. Karşılaştırmalı veriler, stentlemede ameliyat çevresi inme riskinin, cerrahide ise miyokard infarktüsü ve kraniyal sinir yaralanması riskinin daha yüksek olduğunu; uzun dönem korunma açısından iki yöntemin benzer olduğunu göstermektedir. Yaşlı hastalarda cerrahi genellikle daha uygun bulunur.

Girişim, tıbbi tedavinin yerine değil, onunla birlikte uygulanır: antiagregan tedavi, yoğun lipid düşürücü tedavi, kan basıncı ve diyabet denetimi ile sigara bırakma her hastada sürdürülür.

== Eş anlamlılar ==
* Karotis cerrahisi

== İlgili terimler ==
* [[İnternal karotis arter]]
* [[İnme]]
* [[Geçici iskemik atak]]
* [[Ateroskleroz]]
* [[Karotis stentleme]]

== Kaynaklar ==
<references/>

{{Terim|alan=Genel Cerrahi}}