Santral uyku apnesi sayfasının kaynağını görüntüle

Name: Santral uyku apnesi
Creator: Semahattin Serkan Sezer
'''Santral uyku apnesi''' (İng. ''central sleep apnea''), uyku sırasında solunum çabasının merkezî olarak durmasıyla ortaya çıkan solunum durakları tablosudur. Havayolu tıkanıklığına bağlı gelişen [[obstrüktif uyku apnesi]]nden ayrılır.

== Etimoloji ==
Yunanca soluk almama anlamındaki ''apnoia'' sözcüğünden türetilmiştir; "santral" solunum dürtüsünün merkezî kaynağını belirtir.

== Klinik bağlam ==
Temel ayrım, apne sırasında solunum çabasının bulunup bulunmamasıdır: obstrüktif tipte göğüs ve karın hareketleri sürerken hava akımı kesilir; santral tipte ise solunum çabası da durur. Bu ayrım uyku çalışmasıyla gösterilir ve tedaviyi doğrudan belirler.<ref>Loscalzo J ve ark. (ed.), ''Harrison's Principles of Internal Medicine'', 21. baskı, 2022.</ref>

Mekanizmaların çoğunda solunum denetim sisteminin kararsızlığı rol oynar. Karbondioksite verilen yanıtın aşırı duyarlı olması, düzeyin apne eşiğinin altına inmesine ve solunumun durmasına yol açar; bu döngü uykuda yinelenir. Ortaya çıkan örüntü, giderek artan ve azalan solunum dalgaları arasında apnelerin görüldüğü Cheyne-Stokes solunumudur. Bu tablo özellikle [[kalp yetersizliği]]nde ve [[inme]] sonrası görülür; dolaşım süresinin uzaması, geri bildirim döngüsünün gecikmesine ve kararsızlığa katkıda bulunur.

Nedenler birkaç grupta toplanır. Kalp yetersizliğine eşlik eden biçim en sık örnektir ve hastalık ağırlığıyla ilişkilidir. Opioid kullanımı, solunum merkezini baskılayarak düzensiz ve merkezî apnelere yol açar; kronik ağrı tedavisi alan hastalarda giderek daha sık karşılaşılır. Yüksek irtifada gelişen periyodik solunum, sağlıklı kişilerde de görülür. Beyin sapı lezyonları, [[inme]], tümör, ensefalit ve nörodejeneratif hastalıklar merkezî dürtüyü doğrudan bozar. Konjenital santral hipoventilasyon sendromu ender bir kalıtsal nedendir. Ayrıca obstrüktif apne tedavisi sırasında ortaya çıkan ve tedaviyle ilişkili biçim tanımlanmıştır.

Klinik tabloda uykuda solunum duraklamaları, sık uyanmalar, dinlendirmeyen uyku, gece nefes darlığı ve gündüz yorgunluğu bulunur. Horlama, obstrüktif tipteki kadar belirgin değildir; bu, ayırt edici bir ipucudur. Altta yatan hastalığın belirtileri — kalp yetersizliği bulguları, nörolojik kayıplar — tabloya eşlik eder.

Tanı, uyku laboratuvarında yapılan polisomnografiyle konur; solunum çabasının ölçülmesi tip ayrımını sağlar. Evde uygulanan basitleştirilmiş cihazlar, santral apnenin ayrımında yetersiz kalabilir. Değerlendirmede kalp işlevinin, ilaç listesinin — özellikle opioidlerin — ve nörolojik durumun incelenmesi gerekir.

Tedavinin temeli altta yatan nedenin yönetimidir. Kalp yetersizliğinde kılavuza dayalı tedavinin en iyi düzeye getirilmesi, apneleri belirgin biçimde azaltır ve öncelikli adımdır. Opioid ilişkili biçimde doz azaltımı ve alternatif ağrı yönetimi değerlendirilir. Yüksek irtifada asetazolamid kullanılabilir.

Cihaz tedavisinde sürekli pozitif havayolu basıncı ilk seçenek olarak denenir; yanıt alınamayan olgularda diğer yöntemler gündeme gelir. Burada önemli bir güvenlik uyarısı vardır: uyarlanabilir servo-ventilasyon adı verilen yöntem, düşük ejeksiyon fraksiyonlu kalp yetersizliği bulunan ve baskın santral apnesi olan hastalarda ölüm oranını artırdığı gösterildiğinden bu grupta kontrendikedir. Bu bulgu, tedavi seçiminde mutlaka gözetilmelidir. Oksijen tedavisi ve seçilmiş olgularda frenik sinir uyarımı diğer seçeneklerdir.

Yoğun bakım ve perioperatif açıdan bu hastalar sedatiflere ve opioidlere duyarlıdır; solunum depresyonu riski yüksektir. Ameliyat sonrası dönemde yeterli izlem, çok modlu analjezi ile opioid kullanımının azaltılması ve gerektiğinde cihaz tedavisinin sürdürülmesi önerilir. Oksijen satürasyonunun geç uyarı verdiği, [[kapnografi]] ile solunumun izlenmesinin daha güvenli olduğu bilinmelidir.

Uyku sırasında solunum bozukluğu saptanan hastada obstrüktif ve santral bileşenlerin bir arada bulunabileceği; tedaviye yanıtın yeniden değerlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

== Eş anlamlılar ==
* Merkezî uyku apnesi
* Cheyne-Stokes solunumu (bir örüntüsü)

== İlgili terimler ==
* [[Obstrüktif uyku apnesi]]
* [[Kalp yetersizliği]]
* [[Hipoventilasyon]]
* [[Noninvazif mekanik ventilasyon]]
* [[Kapnografi]]

== Kaynaklar ==
<references/>

{{Terim|alan=Pulmonoloji}}