Tatile çıktınız, teleferikle bir dağın zirvesine çıktınız veya Peru’da Machu Picchu’yu görmeye gittiniz. Manzara harika ama bir sorun var: Başınız zonkluyor, mideniz bulanıyor ve sanki üzerinizden bir kamyon geçmiş gibi hissediyorsunuz.
Hoş geldiniz, İrtifa Hastalığı ile tanıştınız.
Tıpta Akut Dağ Hastalığı olarak bilinen bu durum, sadece profesyonel dağcıları değil, kayak tatiline giden sıradan insanları da etkileyebilir. Bu yazıda; yükseklere çıktıkça vücudumuzda nelerin değiştiğini, “beyin ödemi” riskini ve o meşhur “Coca yaprağı” efsanesini inceleyeceğiz.
İrtifa Hastalığı Nedir?
Deniz seviyesinden yukarı çıktıkça atmosfer basıncı düşer. Havadaki oksijen oranı (%21) değişmese de, basınç düştüğü için oksijen molekülleri birbirinden uzaklaşır. Yani her nefes alışınızda ciğerlerinize daha az oksijen girer.
Vücut buna uyum sağlamaya çalışır (Aklimatizasyon). Ancak çok hızlı yükselirseniz, vücut buna yetişemez ve Hipoksi (oksijen azlığı) belirtileri başlar. İşte buna İrtifa Hastalığı denir.
Kimler Risk Altında?
Genellikle 2500 metre ve üzeri yüksekliklerde risk başlar.
- Fiziksel kondisyonunuzun iyi olması sizi korumaz. Hatta bazen genç ve atletik kişiler, “bana bir şey olmaz” diyerek hızlı tırmandıkları için daha çok etkilenirler.
- Genetik yatkınlık ve tırmanış hızı en önemli faktördür.
Belirtiler: Sarhoşluk mu, Hastalık mı?
Hafif formuna Akut Dağ Hastalığı denir ve belirtileri alkol sersemliğine benzer:
- Şiddetli Baş Ağrısı: En tipik bulgudur.
- Mide Bulantısı ve İştahsızlık.
- Baş Dönmesi ve Dengesizlik.
- Uyku Bozukluğu: Gece sık uyanma ve garip rüyalar.
- Nefes Darlığı: Eforla artan.
Tehlikeli Boyut: HACE ve HAPE
Eğer bu belirtilere rağmen tırmanmaya devam edilirse, iş ciddiye biner ve ölümcül tablolar gelişebilir:
- Beyin Ödemi: Beyin oksijensizlikten şişer. Kişi sarhoş gibi yürür (Ataksi), halüsinasyon görür, bilinci kapanır.
- Akciğer Ödemi: Akciğer damarları basınçtan dolayı sıvı sızdırır. Hasta boğulur gibi öksürür, pembe köpüklü balgam çıkarır.
Korunma ve Tedavi: “Yüksekte Uyu, Alçakta Yaşa”
Dağcıların altın kuralı şudur: “Tırmanışı yavaş yap.”
Vücudun uyum sağlaması için günde 300-500 metreden fazla irtifa kazanılmamalıdır (uyuma irtifası olarak).
Tedavi:
- İrtifa Kaybetmek (İnmek): En kesin ve tek tedavidir. Belirtiler ağırlaşırsa hemen daha alçak bir seviyeye inilmelidir.
- Oksijen: Varsa hemen oksijen verilir.
- İlaçlar:
- Asetazolamid (Diamox): Kanın asitliğini değiştirerek nefes alıp vermeyi hızlandırır ve oksijenlenmeyi artırır. (Koruyucu olarak da kullanılır).
- Deksametazon (Kortizon): Beyin ödemini azaltmak için kullanılır.
Bir Efsane: Coca Çayı
Güney Amerika’da (Peru, Bolivya) yerliler irtifa hastalığına karşı Koka Yaprağı çiğner veya çayını içerler.
Bu yaprak hafif bir uyarıcıdır ve yorgunluk hissini azaltır, ancak tıbbi olarak oksijenlenmeyi düzelttiğine dair kesin bir kanıt yoktur. Yine de yerel kültürde en popüler “ilaç” budur.
Sonuç
İrtifa hastalığı, doğanın bize “Benim kurallarım geçerli” deme şeklidir. Dağlar harikadır ama saygı ister.
Eğer yüksek bir yere çıktığınızda başınız zonkluyorsa, kahramanlık yapmayın. Bir gün dinlenin, bol su için ve vücudunuzun o yeni atmosfere alışmasına izin verin. Zirve bir yere kaçmıyor.
Tıbbi Sorumluluk Reddi: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Yüksek irtifa seyahatleri öncesinde ve ilaç kullanımı için doktorunuza danışınız.