Plasebo
Plasebo (İng. placebo; Lat. placebo hoşnut edeceğim), etkin madde içermeyen ancak tedavi görünümü taşıyan uygulamadır.
Etimoloji
Latince placere (hoşnut etmek) fiilinden gelen placebo (hoşnut edeceğim) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Kavramın iki ayrı kullanımı vardır ve karıştırılmamalıdır.[1] Birincisi araştırma yöntemidir: yeni bir tedavinin etkisi, etkin madde içermeyen bir uygulamayla karşılaştırılarak ölçülür. İkincisi ise plasebo etkisidir; kişinin beklentisi, tedavi ortamı ve hekimle kurulan ilişkinin belirtiler üzerinde oluşturduğu gerçek değişikliktir. Bu etkinin yalnızca hayal ürünü olmadığı, endojen opioid ve dopamin salınımı ile beyin görüntüleme çalışmalarında gösterilmiştir.
Etkinin sınırları bilinmelidir. Ağrı, bulantı, uyku sorunları, kaygı ve yorgunluk gibi öznel belirtilerde belirgindir; tümör boyutu, kan şekeri düzeyi ve enfeksiyonun iyileşmesi gibi nesnel sonuçları anlamlı biçimde değiştirmez. Bu ayrım, kanıtlanmamış tedavilerin niçin "işe yaradı" izlenimi bıraktığını açıklar. Ayrıca gözlenen düzelmenin bir bölümü plasebo etkisi bile değildir; hastalıkların doğal gidişi, kendiliğinden düzelme ve ortalamaya dönüş olgusu bunun başlıca nedenleridir. Hasta genellikle en kötü olduğu anda başvurur ve sonrasındaki düzelmeyi tedaviye bağlar.
Ters yönde etkisi olan nosebo da klinik açıdan önemlidir; olumsuz beklenti, gerçek yan etkilere yol açar. Statin çalışmalarında kas ağrısının plasebo grubunda da yüksek oranda bildirilmesi bu olgunun bilinen örneğidir. Yan etkilerin ayrıntılı ve olumsuz bir dille anlatılması, bildirim sıklığını artırır; bu nedenle bilgilendirme dengeli yapılmalıdır. Bilgilendirmeden kaçınmak ise etik değildir; amaç, doğru bilginin kaygı yaratmayan biçimde iletilmesidir.
Etik çerçeve nettir. Hastayı aldatarak plasebo verilmesi kabul edilmez; özerkliğe saygı ve aydınlatılmış onam ilkeleriyle bağdaşmaz. Ayrıca etkili bir tedavinin bulunduğu durumlarda araştırma grubuna plasebo verilmesi de etik değildir; karşılaştırma mevcut standart tedaviyle yapılmalıdır. Buna karşın hastanın plasebo aldığını bildiği açık etiketli uygulamalarda bile belirtilerde iyileşme bildirilmiştir; bu bulgu, etkinin aldatmaya bağlı olmadığını gösterir. Klinik uygulamada asıl karşılık, hekim-hasta ilişkisinin ve tedavi ortamının kendisinin tedavinin bir parçası olduğunun bilinmesidir.
Eş anlamlılar
- Yalancı ilaç
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, 2022.