Karsinojen

Karsinojen (İng. carcinogen; Yun. karkinos yengeç), kanser gelişimine yol açan ya da riskini artıran etkendir.

Etimoloji

Yunanca karkinos (yengeç) ve -jen (oluşturan) eklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Etkenler kimyasal, fiziksel ve biyolojik olarak sınıflandırılır; tütün dumanı, asbest, aflatoksin, mor ötesi ışın, iyonlaştırıcı ışın, insan papilloma virüsü, hepatit B ile C ve Helicobacter pylori başlıcalarıdır. Uluslararası sınıflandırmada maddeler kanıt gücüne göre gruplandırılır; bu sınıflandırmanın gösterdiği, maddenin kanser yapıp yapmadığına ilişkin kanıtın ne kadar güçlü olduğudur, ne kadar tehlikeli olduğu değil. Bu ayrım kamuoyunda sıklıkla karıştırılır ve tehlike ile risk kavramları birbirine karışır.

Etki düzeneği açısından iki grup ayrılır ve bu ayrım korunma açısından önemlidir. Genotoksik maddeler DNA'da doğrudan hasar oluşturur ve kuramsal olarak güvenli bir eşik düzeyi yoktur; bu nedenle maruziyetin olabildiğince azaltılması hedeflenir. Genotoksik olmayan maddeler ise hücre çoğalmasını artırarak ya da bağışıklık gözetimini bozarak etkir ve bunlarda eşik değerlerden söz edilebilir. Ayrıca bazı maddeler tek başına kanser yapmazken, başka bir etkenin etkisini artırır.

Birlikteliklerin etkisi klinik açıdan belirleyicidir. Asbest ve sigara birlikte bulunduğunda akciğer kanseri riski toplamsal değil çarpımsal biçimde artar; aynı ilişki tütün ile alkol arasında baş boyun kanserleri için geçerlidir. Bu bilgi, tek bir etkenin bırakılmasının bile riski belirgin biçimde azalttığını gösterir ve danışmanlıkta kullanılmalıdır. Gecikme süresi de bilinmelidir; maruziyet ile kanser arasında on yıllar geçebilir, bu nedenle öykü geriye dönük olarak sorgulanmalıdır.

Klinik uygulamada en yüksek getirili yaklaşım, önlenebilir etkenlerin belirlenmesidir. Tütün kullanımı, dünyada önlenebilir kanser ölümlerinin başlıca nedenidir; güneşten korunma, hepatit B aşısı, insan papilloma virüsü aşısı ve Helicobacter pylori eradikasyonu kanıtlanmış korunma yöntemleridir. Meslek öyküsünün sorgulanması, hem tanıya hem aynı ortamdaki diğer kişilerin korunmasına katkı sağlar. Kanser gelişiminin çok basamaklı bir süreç olduğu ve tek bir maruziyetin nadiren tek başına sorumlu olduğu, hastayla yapılan görüşmede açıklanmalıdır.

Eş anlamlılar

• Kanserojen

İlgili terimler

• Tütün
• Asbestoz
• Mor ötesi ışın
• İnsan papilloma virüsü
• Çevresel maruziyet