Öksürük refleksi

Öksürük refleksi (İng. cough reflex), havayolundaki uyaranlara karşı gelişen, hava yollarını temizlemeye yönelik korunma refleksidir. Havayolu savunmasının en önemli bileşenlerinden biridir.

Etimoloji

Türkçe "öksürmek" eyleminden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Refleks üç aşamadan oluşur: derin bir soluk alma, kapalı gırtlağa karşı solunum kaslarının kasılmasıyla göğüs içi basıncın hızla yükselmesi ve gırtlağın açılmasıyla havanın büyük hızla dışarı atılması. Bu sırada oluşan yüksek hava akımı, salgı ve yabancı cisimleri sürükleyerek havayolunu temizler. Etkin bir öksürük için hem yeterli soluk alma, hem gırtlak kapanması, hem de güçlü karın ve göğüs kası kasılması gereklidir; bu üç öğeden herhangi birinin bozulması, temizleme gücünü ortadan kaldırır.

Uyaranlar, gırtlak, soluk borusu ve büyük bronşlardaki reseptörlerce algılanır ve vagus siniri aracılığıyla beyin sapındaki merkeze taşınır. Yanıt, frenik ve interkostal sinirler ile karın kaslarını uyaran yollarla oluşturulur. Refleksin duyusal kolunu vagusun dalları, özellikle üst gırtlak siniri taşır.

Klinik olarak en önemli nokta, refleksin baskılandığı durumlardır. Bilinç bozukluğu, ilerlemiş nörolojik hastalık, sedatif ve opioid kullanımı, genel anestezi, alkol etkisi ve inme, hem gırtlak korumasını hem öksürük gücünü azaltır; bu hastalarda aspirasyon riski belirgin biçimde artar. Solunum kası güçsüzlüğü yaratan miyastenia gravis, Guillain-Barré sendromu, amiyotrofik lateral skleroz ve yüksek düzey omurilik yaralanmalarında ise öksürük gücü yetersizdir; bu hastalarda solunum yetmezliğine giden yol çoğunlukla oksijenlenme bozukluğundan değil, salgının atılamamasından geçer. Bu ayrım tedaviyi belirler: oksijen vermek yeterli değildir, salgı temizliği ve gerektiğinde ventilasyon desteği gerekir.

Yoğun bakımda öksürük gücü, ventilatörden ayırma başarısının öngörülmesinde kullanılan ölçütlerden biridir. Zayıf öksürük ve bol salgı, tüpün çekilmesinden sonra başarısızlık riskini artırır. Ayrıca endotrakeal tüp varlığında gırtlak kapanamadığından etkin öksürük oluşmaz; aspirasyon uygulaması bu işlevin yerini kısmen alır. Tüpün ya da trakeostomi kanülünün varlığı, aspirasyondan tam koruma sağlamaz — kaf basıncı yeterli olsa bile mikroaspirasyon sürer; bu, ventilatörle ilişkili pnömoninin temel düzeneğidir.

Anestezide refleksin aşırı uyarılması ayrı bir sorundur. Yüzeyel anestezi altında havayoluna dokunulması gırtlak spazmı, öksürük ve bronkospazma yol açabilir; özellikle çocuklarda ve üst solunum yolu enfeksiyonu geçirmekte olan hastalarda risk yüksektir. Uygun anestezi derinliği, gırtlağa yerel anestezik uygulanması ve doğru zamanlama bu riski azaltır. Tersine, uyanma döneminde refleksin geri dönmüş olması, tüpün güvenle çıkarılabilmesi için aranan koşullardan biridir.

Kronik öksürük, ayrı bir klinik başlıktır: sekiz haftadan uzun süren öksürükte en sık nedenler üst havayolu öksürük sendromu, astım ve gastroözofageal reflü hastalığıdır. Anjiyotensin dönüştürücü enzim inhibitörleri, ilaca bağlı öksürüğün en sık nedenidir ve ilacın kesilmesiyle haftalar içinde geriler; bu basit bağlantının atlanması, gereksiz tetkiklere yol açan yaygın bir hatadır. Sigara içen ya da kilo kaybı, kan tükürme, ateş gibi uyarı bulguları olan hastalarda malignite ve enfeksiyon araştırılmalıdır.

Öksürüğün baskılanması her zaman uygun değildir; verimli öksürük, savunma işlevinin bir parçasıdır. Baskılayıcı tedavi, uykuyu ve yaşam niteliğini bozan kuru öksürükte ve altta yatan neden ele alındıktan sonra düşünülür. Salgı atılımını desteklemek için yeterli sıvı alımı, fizyoterapi ve seçilmiş hastalarda mekanik öksürük yardımcı cihazları kullanılır.

Eş anlamlılar

• Tussis refleksi

İlgili terimler

• Aspirasyon
• Vagus siniri
• Laringospazm
• Mekanik ventilasyon
• Astım