Alkaloid

Alkaloid (İng. alkaloid), bitkilerde bulunan, azot içeren ve güçlü biyolojik etki gösteren doğal bileşiklerin ortak adıdır.

Etimoloji

Alkali sözcüğüne benzerlik anlamındaki -oid eki getirilerek türetilmiştir; sulu çözeltilerinin bazik tepkime vermesine gönderme yapar.

Klinik bağlam

Bu bileşikler, tıp tarihinin en önemli ilaç kaynağıdır ve günümüzde kullanılan birçok ilacın kökenini oluşturur. Haşhaş bitkisinden elde edilen morfin ve kodein ağrı tedavisinin temelini oluşturur; güzelavrat otundan gelen atropin ve skopolamin antikolinerjik etkileriyle kullanılır; kınakına ağacından elde edilen kinin sıtma tedavisinde, kinidin ise ritim bozukluklarında yer almıştır. Bitkilerin bu maddeleri, otçul hayvanlara karşı savunma amacıyla ürettiği düşünülmektedir; bu köken, etkilerinin niçin bu kadar güçlü olduğunu açıklar.

Onkolojide ayrı bir yer tutarlar. Cadı otundan elde edilen vinkristin ve vinblastin, hücre iskeletinin oluşumunu engelleyerek bölünmeyi durdurur; porsuk ağacı kökenli taksanlar aynı yapıyı ters yönde etkiler. Bu ilaçların ortak yan etkisi periferik nöropatidir ve bu, hücre iskeletinin sinir hücrelerindeki taşıma işlevini bozmasıyla açıklanır. Kolşisin, çiğdem bitkisinden elde edilir ve gut ile ailevi Akdeniz ateşi tedavisinde kullanılır.

Bu maddelerin en önemli klinik özelliği, tedavi edici doz ile zehirli doz arasındaki aralığın çoğu kez dar olmasıdır. Aynı bitki, dozuna göre ilaç ya da zehir olabilir; digital bitkisinden elde edilen digoksin bunun klasik örneğidir. Bu nedenle bu ilaçların birçoğunda kan düzeyi izlemi ya da yakın klinik takip gerekir. Kolşisin doz aşımı ölümcül seyreder ve özgül antidotu yoktur; böbrek yetmezliğinde ve belirli ilaç etkileşimlerinde doz ayarlaması zorunludur.

Bir başka önemli grup, bağımlılık yapan bileşiklerdir: nikotin, kokain ve morfin türevleri bu kapsamdadır. Ayrıca bitkisel ürünlerin doğal oldukları için güvenli sayılması yaygın bir yanlış inanıştır; bu bileşiklerin yer aldığı bitkisel karışımlar ciddi zehirlenmelere ve ilaç etkileşimlerine yol açabilir. Yanlış toplanan yabani bitkilerle olan zehirlenmeler, özellikle ilkbaharda görülür ve antikolinerjik ya da kolinerjik sendrom tablolarıyla başvurur. Bu nedenle açıklanamayan zehirlenme tablolarında bitkisel ürün ve çay kullanımının sorgulanması, öykü almanın atlanmaması gereken bir parçasıdır.

Eş anlamlılar

• Bitkisel alkalit

İlgili terimler

• Morfin
• Atropin
• Kolşisin
• Kemoterapi
• Zehirlenme