El hijyeni
El hijyeni (İng. hand hygiene), ellerin uygun teknikle temizlenerek geçici mikroorganizma yükünün azaltılmasıdır. Sağlık hizmetiyle ilişkili enfeksiyonların önlenmesinde en etkili ve en ucuz girişimdir.
Etimoloji
Hijyen, Yunan mitolojisinde sağlık tanrıçası Hygieia'nın adından türetilmiştir.
Klinik bağlam
Uygulamanın tıp tarihindeki yeri belirleyicidir: on dokuzuncu yüzyılın ortasında Ignaz Semmelweis, doğum kliniklerinde el temizliğinin lohusalık ateşine bağlı ölümleri belirgin biçimde azalttığını göstermiştir. Bulgu döneminde kabul görmemiş olsa da, enfeksiyon denetiminin temel taşı hâline gelmiştir.[1]
Ellerdeki mikroorganizmalar iki grupta ele alınır. Kalıcı flora derinin doğal sakinleridir ve enfeksiyon riski düşüktür. Geçici flora ise hasta ve çevre temasıyla ellere bulaşır; yüzeyde bulunduğundan uygun temizlikle kolayca uzaklaştırılır ve çapraz bulaşın başlıca aracıdır. Dirençli bakteriler — metisiline dirençli Staphylococcus aureus, genişlemiş spektrumlu beta-laktamaz üreten gram-negatifler, dirençli enterokoklar — bu yolla hastadan hastaya taşınır.
Yöntem seçimi klinik duruma göre yapılır. Gözle görülür kirlenme, kan ve vücut sıvısıyla temas, tuvalet kullanımı sonrası ve spor oluşturan mikroorganizmalarla — Clostridioides difficile ve Bacillus türleri — karşılaşma durumunda su ve sabunla yıkama gerekir; alkol bazlı ürünler bu sporlara etkili değildir ve bu ayrım klinikte sık gözden kaçar. Diğer tüm durumlarda alkol bazlı el antiseptiği yeğlenir: daha hızlı etkilidir, daha geniş etki alanı vardır, deriyi daha az tahriş eder ve hasta başında bulunduğu için uyumu artırır.
Uygulama zamanları beş anda tanımlanmıştır: hastaya dokunmadan önce, aseptik işlemden önce, vücut sıvısına maruziyet riskinden sonra, hastaya dokunduktan sonra ve hasta çevresine dokunduktan sonra. Bu çerçeve, hem hastayı hem sağlık çalışanını korumayı hedefler.
Teknik, sürenin ve kapsamanın yeterliliğine dayanır. Ürün ellerin tüm yüzeyine yayılmalı, parmak araları, parmak uçları, başparmak ve tırnak çevresi özellikle ovulmalıdır; bu bölgeler en sık atlanan alanlardır. Eller kuruyana dek ovmaya devam edilmelidir. Takı, saat ve uzun tırnak mikroorganizma taşınmasını artırır; yapay tırnak kullanımı sağlık çalışanlarında salgınlarla ilişkilendirilmiştir ve önerilmez.
Eldiven kullanımı el hijyeninin yerine geçmez. Eldivenler yırtılabilir, çıkarma sırasında eller kirlenir ve eldiven içinde nem mikroorganizma çoğalmasını kolaylaştırır; bu nedenle eldiven giymeden önce ve çıkardıktan sonra el hijyeni uygulanmalıdır. Eldivenin hastalar arasında değiştirilmemesi, en tehlikeli uygulama hatalarındandır.
Uyum oranları, tüm kanıtlara karşın istenen düzeyin altındadır. Engeller arasında iş yükü, ürünün erişilebilir olmaması, deri tahrişi, uygulamanın gerekliliğine ilişkin yanlış inançlar ve rol modeli eksikliği sayılır. Çok bileşenli programların — eğitim, ürünün hasta başında bulundurulması, gözlem ve geri bildirim, görsel hatırlatıcılar, yönetimin desteği ve hasta katılımı — uyumu artırdığı ve enfeksiyon oranlarını düşürdüğü gösterilmiştir. Nemlendirici kullanımı, deri bütünlüğünü koruyarak uyumu destekleyen basit ama etkili bir önlemdir.
El hijyeni, tek başına değil, enfeksiyon denetiminin diğer bileşenleriyle birlikte etkilidir: kateter ve damar yolu bakım paketleri, santral venöz kateter ile ilişkili enfeksiyonların önlenmesi, ventilatörle ilişkili pnömoni paketleri, çevre temizliği, izolasyon önlemleri ve akılcı antibiyotik kullanımı. Yoğun bakımda invazif araç sayısının ve süresinin en aza indirilmesi bu bütünün parçasıdır.
Uygulamanın etkisi ölçülebilir: doğrudan gözlem altın standart kabul edilir, ürün tüketimi dolaylı gösterge olarak izlenir. Geri bildirimin ekiplere düzenli olarak verilmesi, kalıcı davranış değişikliği sağlamada belirleyicidir.
Eş anlamlılar
- El yıkama
- El antisepsisi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care, Dünya Sağlık Örgütü, 2009.