Genetik test

Genetik test (İng. genetic testing), kalıtsal materyalin incelenerek hastalık, taşıyıcılık ya da ilaç yanıtıyla ilişkili değişikliklerin belirlenmesidir.

Etimoloji

Kalıtımla ilgili anlamındaki "genetik" sözcüğü ile test sözcüğünden oluşur.

Klinik bağlam

Testler amaçlarına göre gruplanır. Tanısal testler, belirtili bir kişide hastalığın nedenini belirler. Öngörücü ve yatkınlık testleri, henüz belirti vermeyen kişilerde risk değerlendirir. Taşıyıcılık testleri, çekinik geçişli hastalıklar için üreme planlamasında kullanılır. Doğum öncesi ve yenidoğan taramaları, erken girişim olanağı sağlar. Farmakogenetik testler ise ilaç seçimi ve dozunu yönlendirir. Somatik testler, tümör dokusundaki değişiklikleri inceler ve kalıtsal değildir; bu ayrımın yapılmaması aile danışmanlığında hataya yol açar.

Yöntemler tek gen analizinden panel testlerine, tüm ekzom ve tüm genom dizilemeye kadar uzanır. Kapsam genişledikçe tanı olasılığı artar; ancak aynı ölçüde yorumlanması güç sonuçlar ortaya çıkar. Klinik anlamı belirsiz varyantlar, bu alanın en önemli sorunlarından biridir: hastalıkla ilişkisi kanıtlanmamış bu bulguların hastalık nedeni sayılması, gereksiz girişim ve kaygıya yol açar. Zamanla yeniden sınıflandırılabildiklerinden, sonuçların belirli aralıklarla gözden geçirilmesi önerilir.

İkincil bulgular, asıl araştırma dışında rastlantısal olarak saptanan ve klinik önemi olan değişikliklerdir; bunların hastaya bildirilip bildirilmeyeceği, test öncesinde konuşulmalı ve hastanın tercihi belgelenmelidir.

Test öncesi ve sonrası danışmanlık, sürecin ayrılmaz parçasıdır. Testin ne söyleyebileceği, ne söyleyemeyeceği, olası sonuçların anlamı, aile bireyleri açısından çıkarımları ve ruhsal etkileri önceden ele alınmalıdır. Negatif sonucun riski tümüyle ortadan kaldırmadığı — özellikle ailede tanımlanmış bir varyant bilinmiyorsa — açıkça anlatılmalıdır.

Klinik uygulamada testin en değerli olduğu alanlar bellidir. Kalıtsal kanser sendromlarında — meme ve over kanserinde BRCA, kolorektal kanserde Lynch sendromu — erken tanı, tarama ve koruyucu girişim olanağı sağlar; ayrıca tedavi seçimini değiştirir. Kardiyolojide uzun QT sendromu, hipertrofik kardiyomiyopati, Brugada sendromu ve ailesel hiperkolesterolemide tanı ve aile taraması yaşam kurtarıcıdır. Nörolojide kalıtsal nöropatiler ve ataksiler, hematolojide hemoglobinopatiler ve pıhtılaşma bozuklukları başlıca alanlardır.

Anestezi açısından en kritik örnek malign hipertermidir; ryanodin reseptör genindeki değişiklikler yatkınlık yaratır. Aile öyküsü bulunan kişilerde tanımlanmış varyantın araştırılması, güvenli anestezi planlaması sağlar. Ayrıca psödokolinesteraz eksikliği, süksinilkolin sonrası uzamış felce yol açar ve aile taraması gerektirir.

Farmakogenetik uygulamalar giderek yaygınlaşmaktadır: tiyopürin metabolizması enzimi eksikliğinde ağır kemik iliği baskılanması, DPD enzim eksikliğinde florourasil toksisitesi, belirli HLA alelleri taşıyanlarda karbamazepin ve abakavire bağlı ağır deri tepkimeleri örnektir. Bu testlerin uygun endikasyonda kullanılması, önlenebilir ciddi zararları ortadan kaldırır.

Etik ve hukuki boyut önemlidir: gizlilik, ayrımcılığın önlenmesi, çocuklarda erişkin başlangıçlı hastalıklar için test yapılmaması ilkesi ve verilerin saklanması dikkat gerektirir. Doğrudan tüketiciye sunulan testlerin analitik ve klinik geçerliliği sınırlı olabilir; bu sonuçların klinik karar için doğrulanması gerekir.

Eş anlamlılar

• DNA testi
• Moleküler test

İlgili terimler

• Farmakogenomik
• Kanser
• Malign hipertermi
• Uzun QT sendromu
• Biyobelirteç