Karbonmonoksit
Karbonmonoksit (İng. carbon monoxide), renksiz, kokusuz ve tahriş edici olmayan, eksik yanma sonucu oluşan zehirli gazdır. Kimyasal simgesi CO'dur; zehirlenmesi dünyada en sık görülen ölümcül gaz zehirlenmesidir.
Etimoloji
Adı, bir karbon ve bir oksijen atomundan oluşan yapısını belirtir.
Klinik bağlam
Zehirlenmenin temelinde gazın hemoglobine oksijenden kat kat daha güçlü bağlanması yatar; oluşan karboksihemoglobin oksijen taşınmasını engeller. Ancak zarar bununla sınırlı değildir: gaz, oksihemoglobin ayrışma eğrisini sola kaydırarak dokulara oksijen bırakılmasını güçleştirir, mitokondride sitokrom c oksidazı baskılayarak hücresel solunumu bozar, miyoglobine bağlanarak kalp ve iskelet kasını etkiler ve lipid peroksidasyonu ile enflamatuvar süreçleri tetikleyerek gecikmiş nörolojik hasara zemin hazırlar.[1]
Kaynakları arasında bacası tıkalı ya da havalandırması yetersiz soba ve şofben, kömür ve odun sobaları, mangal, jeneratör, kapalı alanda çalıştırılan içten yanmalı motorlar, yangın dumanı ve nargile bulunur. Kış aylarında ve aynı ortamda bulunan birden çok kişide eşzamanlı yakınma görülmesi tipiktir; bu nedenle bir olguda tanı konulduğunda aynı ortamdaki diğer kişilerin de değerlendirilmesi gerekir. Metilen klorür içeren boya çözücülerinin solunması, karaciğerde metabolize olarak gecikmeli karbonmonoksit oluşumuna yol açan özel bir maruziyet biçimidir.
Klinik tablo özgül değildir ve bu, tanının en büyük güçlüğüdür. Hafif olgularda baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik ve dikkat bozukluğu görülür; tablo sıklıkla viral enfeksiyon, migren ya da gıda zehirlenmesi olarak yorumlanır. Ağırlaştıkça göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı, görme bozukluğu, senkop, nöbet, bilinç kaybı ve koma gelişir. Miyokard iskemisi ve aritmi görülebilir; koroner hastalığı olanlarda eşik belirgin biçimde düşüktür. Ciltte klasik olarak tanımlanan kiraz kırmızısı renk, ender ve geç bir bulgudur; yokluğu tanıyı dışlamaz.
Tanıda en önemli nokta, standart nabız oksimetresinin karboksihemoglobini oksihemoglobinden ayırt edememesidir; bu nedenle satürasyon yanıltıcı biçimde normal görünür. Ölçüm, ko-oksimetre ile — arteriyel ya da venöz kan örneğinden — yapılmalıdır. Karboksihemoglobin düzeyi tanıyı doğrular ancak klinik ağırlıkla doğrudan ilişkili değildir; oksijen tedavisine başlanmışsa ve maruziyetten zaman geçmişse düşük bulunabilir. Bu nedenle tedavi kararı düzeye değil, klinik tabloya dayanır. Sigara içenlerde bazal düzeyin hafif yüksek olabileceği de göz önünde bulundurulur. Ek incelemelerde laktat, kan gazı, elektrokardiyografi ve kardiyak biyobelirteçler yer alır; yangın dumanına maruz kalanlarda eşzamanlı siyanür zehirlenmesi araştırılmalıdır.
Tedavinin temeli yüksek derişimde oksijen verilmesidir; bu, karboksihemoglobinin yarılanma ömrünü belirgin biçimde kısaltır. Rezervuarlı maske ile yüksek akımlı oksijen hemen başlatılır; ağır olgularda entübasyon ve yüzde yüz oksijenle ventilasyon uygulanır. Hiperbarik oksijen tedavisi, yarılanma ömrünü daha da kısaltır ve gecikmiş nörolojik hasarı azaltabileceği düşünülür; endikasyonları arasında bilinç kaybı, nörolojik bulgu, kardiyak iskemi, ağır asidoz, çok yüksek karboksihemoglobin düzeyi ve gebelik sayılır. Kanıt düzeyi tartışmalı olmakla birlikte, seçilmiş olgularda uygulanması yaygın kabul görür; ulaşım süresi ve hastanın dengesi karar vermede belirleyicidir.[2]
Gebelikte özel dikkat gerekir: fetal hemoglobinin gaza afinitesi daha yüksektir ve fetüsteki düzey annedekini aşabilir, temizlenmesi daha uzun sürer. Bu nedenle anne iyi görünse bile oksijen tedavisi uzun süre sürdürülür.
Gecikmiş nörolojik sendrom, akut dönem düzeldikten günler ya da haftalar sonra ortaya çıkan bellek bozukluğu, kişilik değişikliği, parkinsonizm, hareket bozuklukları ve bilişsel gerilemeyi kapsar. Bu nedenle taburculuk sonrası nörolojik izlem önerilir ve hastaya bu olasılık anlatılır.
Korunma, tedaviden daha etkilidir: yakıtla çalışan cihazların düzenli bakımı, uygun havalandırma, baca temizliği ve karbonmonoksit dedektörü kullanımı temel önlemlerdir. Zehirlenme saptandığında maruziyet kaynağının belirlenmesi ve hastanın aynı ortama dönmemesinin sağlanması tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
Eş anlamlılar
- CO
- Karbon monoksit