Kistik fibroz

Kistik fibroz (İng. cystic fibrosis), CFTR proteinindeki bozukluğa bağlı olarak salgıların koyulaştığı, başta akciğerler ve pankreas olmak üzere birçok organı tutan kalıtsal hastalıktır. Otozomal çekinik geçer.

Etimoloji

Adı, pankreasta görülen kistik ve fibrotik değişikliklerden gelir; hastalık ilk kez bu patolojik bulgularla tanımlanmıştır.

Klinik bağlam

Hastalığın temelinde, hücre zarındaki klor kanalı olan CFTR proteininin işlev bozukluğu bulunur. Klor ve bikarbonat taşınımının bozulması, salgı sıvısının azalmasına ve koyulaşmasına yol açar; havayollarında mukosiliyer temizlenme bozulur, kronik enfeksiyon ve enflamasyon yerleşir. Binden fazla gen değişikliği tanımlanmıştır ve bunlar işlevsel sonuçlarına göre sınıflara ayrılır; bu sınıflandırma, hedefe yönelik tedavilerin seçiminde kullanılır.

Solunum sistemi tutulumu hastalığın seyrini belirler. Kronik öksürük, koyu balgam, yineleyen enfeksiyonlar, bronşektazi ve ilerleyici akciğer işlev kaybı görülür. Havayolu enfeksiyonlarında etken dağılımı yaşa göre değişir: erken dönemde Staphylococcus aureus ve Haemophilus influenzae, ilerleyen yıllarda Pseudomonas aeruginosa baskındır; kronik Pseudomonas kolonizasyonu prognozu kötüleştirir. Alevlenmeler, akciğer işlevinde kalıcı kayba yol açtığından erken ve etkin tedavi edilir. Alerjik bronkopulmoner aspergilloz, atipik mikobakteriler ve masif hemoptizi ile pnömotoraks diğer solunumsal sorunlardır.

Sindirim sistemi tutulumunda pankreas ekzokrin yetmezliği öndedir; yağ emiliminin bozulmasıyla yağlı dışkılama, kilo alamama ve yağda çözünen vitamin eksiklikleri gelişir. K vitamini eksikliğine bağlı pıhtılaşma bozukluğu görülebilir. Yenidoğanda mekonyum ileusu tanı koydurucu olabilir; ileri yaşta distal intestinal obstrüksiyon sendromu, karaciğer hastalığı ve safra taşları görülür. Zamanla pankreasın endokrin işlevi de bozulur ve kistik fibrozla ilişkili diyabet ortaya çıkar; bu tablo hem tip 1 hem tip 2 diyabetten farklıdır ve insülinle tedavi edilir.

Diğer tutulumlar arasında terde tuz kaybına bağlı elektrolit bozuklukları ve sıcak havada dehidratasyon riski, kronik sinüzit ve nazal polipoz, kemik kaybı ile erkeklerde vas deferens yokluğuna bağlı kısırlık bulunur.

Tanıda yenidoğan tarama programları önemli rol oynar; kuşkulu olgularda ter testinde klor düzeyinin yüksek bulunması tanıyı doğrular, genetik inceleme değişiklikleri belirler. Klasik tabloya uymayan, hafif seyirli olgular erişkin yaşta da tanı alabilir; yineleyen pankreatit, bronşektazi ve erkek kısırlığı bu açıdan uyarıcıdır.

Bakım, çok disiplinli merkezlerde yürütülür ve sonuçları belirgin biçimde iyileştirir. Solunum bakımının temeli havayolu temizleme yöntemleri, inhaler mukolitikler ve hipertonik salin, kronik enfeksiyonda inhaler antibiyotikler ve alevlenmelerde sistemik antibiyotik tedavisidir. Beslenme bakımı pankreas enzim replasmanı, yüksek kalorili beslenme, tuz ve vitamin desteğini kapsar; beslenme durumu ile akciğer işlevi arasındaki ilişki güçlüdür. Enfeksiyon denetimi ayrı bir başlıktır: hastalar arası çapraz bulaşı önlemek için ayrı bekleme düzenleri ve temas önlemleri uygulanır.

Son yıllarda CFTR düzelticileri ve güçlendiricileri, hastalığın temel mekanizmasını hedefleyen tedaviler olarak kullanıma girmiştir; uygun gen değişikliğini taşıyan hastalarda akciğer işlevini, alevlenme sıklığını, beslenme durumunu ve yaşam kalitesini belirgin biçimde iyileştirmiştir. Bu gelişme, hastalığın beklenen yaşam süresini çarpıcı biçimde uzatmış ve bakımı erişkin döneme kaydırmıştır. Buna karşılık tüm gen değişiklikleri için bu tedaviler uygun değildir.

İlerlemiş akciğer hastalığında akciğer nakli değerlendirilir. Yoğun bakım açısından bu hastalarda havayolu temizliğinin sürdürülmesi, uygun antibiyotik seçimi için önceki kültür sonuçlarının bilinmesi, beslenme ve enzim replasmanının kesintiye uğramaması, ilaç dozlarının farklı farmakokinetik nedeniyle uyarlanması ve enfeksiyon denetimi önlemleri öne çıkar.

Eş anlamlılar

• Mukovisidoz
• CF

İlgili terimler

• Bronşektazi
• Pnömoni
• Malnütrisyon
• Diabetes mellitus
• Pankreas yetmezliği