Ondansetron
Ondansetron (İng. ondansetron), serotonin 5-HT3 reseptörlerini bloke ederek bulantı ve kusmayı önleyen ilaçtır.
Etimoloji
Kimyasal yapısını tanımlayan adından türetilmiştir.
Klinik bağlam
İlaç, hem çevresel hem merkezî düzeyde etki eder. Kemoterapi ve ışınım, ince bağırsaktaki enterokromaffin hücrelerden serotonin salınımına yol açar; salınan serotonin, vagus siniri uçlarındaki 5-HT3 reseptörlerini uyararak kusma refleksini başlatır. İlaç bu reseptörleri bloke eder; ayrıca beyin sapındaki kemoreseptör tetikleyici bölgede de etkilidir.[1]
Başlıca kullanım alanları kemoterapi ve radyoterapiye bağlı bulantı-kusma ile ameliyat sonrası bulantı-kusmadır. Bu iki alanda etkinliği yüksektir. Buna karşılık hareket tutmasında ve vestibüler kaynaklı bulantıda etkisizdir; bu tabloların düzeneği histaminerjik ve kolinerjik yolaklara dayanır ve antihistaminikler ile antikolinerjikler tercih edilmelidir. Bu ayrımın bilinmemesi, sık yapılan bir ilaç seçim hatasıdır.
Ameliyat sonrası bulantı-kusma önlenmesinde, risk etkenlerine göre çok ilaçlı yaklaşım benimsenir: kadın cinsiyet, sigara içmeme, hareket tutması ya da önceki bulantı öyküsü ve ameliyat sonrası opioid kullanımı başlıca risk etkenleridir. Farklı reseptörleri hedefleyen ilaçların birlikte kullanılması, tek ilaca göre daha etkilidir; deksametazon ve droperidol ile birleşimleri yaygındır.
Kemoterapide, ilacın emetojenik potansiyeline göre rejim belirlenir. Akut bulantıda 5-HT3 blokerleri etkiliyken, gecikmiş bulantıda etkinlikleri sınırlıdır; bu dönemde nörokinin-1 reseptör antagonistleri ve kortikosteroidler öne çıkar. Bu farkın gözetilmemesi, gecikmiş bulantının yetersiz tedavi edilmesine yol açar.
En önemli güvenlik konusu QT aralığının uzamasıdır. Etki doza bağımlıdır ve damar yolundan hızlı uygulamada belirginleşir; bu nedenle yüksek tek dozlar sınırlandırılmış ve yavaş infüzyon önerilmiştir. Elektrolit bozuklukları — hipokalemi ve hipomagnezemi — , eşlik eden QT uzatan ilaçlar, bradikardi ve kalıtsal uzun QT sendromu riski artırır. Kritik hastada bu etkileşimlerin gözden geçirilmesi önerilir.
Diğer yan etkiler baş ağrısı, kabızlık, karaciğer enzimlerinde geçici yükselme ve ender olarak ekstrapiramidal bulgulardır. Serotonerjik ilaçlarla birlikte kullanıldığında serotonin sendromu bildirilmiştir; bu nedenle seçici serotonin geri alım inhibitörleri ve diğer serotonerjik ajanlarla birlikte kullanımda dikkat gerekir.
Metoklopramid ile karşılaştırıldığında önemli bir üstünlüğü, dopamin blokajı yapmamasıdır; bu nedenle ekstrapiramidal yan etki riski düşüktür ve Parkinson hastalığı bulunanlarda güvenle kullanılabilir. Bu özellik, ilaç seçiminde belirleyicidir.
Karaciğer yetmezliğinde doz sınırlandırılmalıdır; ilaç büyük ölçüde karaciğerde metabolize edilir. Gebelikte kullanımı konusunda veriler çelişkilidir ve karar bireyselleştirilir.
Bulantı tedavisinde temel ilke, belirtinin nedeninin araştırılmasıdır. Bağırsak tıkanıklığı, kafa içi basınç artışı, elektrolit bozuklukları, ilaç yan etkileri, gebelik, diyabetik ketoasidoz ve enfeksiyon gibi nedenler gözden kaçırılmamalıdır; antiemetik uygulaması bu değerlendirmenin yerini almaz.
Eş anlamlılar
- 5-HT3 reseptör antagonisti
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 13. baskı, 2018.