Siklooksijenaz
Siklooksijenaz (İng. cyclooxygenase), araşidonik asitten prostaglandin ve tromboksan üretimini sağlayan enzimdir.
Etimoloji
Kimyasal tepkimedeki halka oluşumu ve oksijen eklenmesine gönderme yapan adlandırmadır; kısaltması COX'tur.
Klinik bağlam
Enzimin iki ana biçimi vardır ve bu ayrım, ağrı kesici ilaçların etkilerini ve yan etkilerini açıklar.[1] COX-1 sürekli olarak üretilir ve koruyucu işlevler görür: mide mukozasının korunması, böbrek kan akımının düzenlenmesi ve trombosit işlevi. COX-2 ise iltihabi uyaranlarla artar ve ağrı ile iltihaptan sorumlu prostaglandinleri üretir. Bu nedenle steroid dışı iltihap gidericilerin istenen etkisi büyük ölçüde COX-2, yan etkileri ise COX-1 engellenmesiyle ilişkilidir.
Bu ayrım, seçici engelleyicilerin geliştirilmesine yol açmıştır; bu ilaçlar mide yan etkilerini azaltır. Buna karşın beklenmedik bir sonuç ortaya çıkmıştır: COX-2 engellenmesi damar duvarındaki koruyucu prostasiklin üretimini azaltırken trombositlerdeki tromboksan üretimi sürer ve denge pıhtılaşma yönüne kayar. Bu düzenek, seçici ilaçların kalp damar olay riskini artırmasını açıklar ve bir bölümünün piyasadan çekilmesine neden olmuştur. Bu örnek, farmakolojide düzeneğin anlaşılmasının klinik sonuçları nasıl öngördüğünü göstermektedir.
Asetilsalisilik asit, grup içinde ayrı bir yere sahiptir; enzimi geri dönüşsüz olarak engeller. Trombositlerin çekirdeği bulunmadığından yeni enzim üretemezler; bu nedenle etki, trombositin ömrü boyunca sürer. Bu özellik, düşük dozda antitrombosit etki sağlanmasının ve ilacın kesildikten sonra da birkaç gün etkili kalmasının nedenidir. Bu bilgi, cerrahi planlamasında belirleyicidir.
Klinik uygulamada COX-1 engellenmesinin sonuçları öngörülmeli ve önlenmelidir. Mide kanaması riski yaşlılarda, ülser öyküsü bulunanlarda ve kortikosteroid ile antikoagülan kullananlarda belirgin biçimde artar; bu gruplarda proton pompası engelleyicisi eklenmelidir. Böbrek kan akımının azalması, sıvı açığı bulunan ve kalp yetmezliği olan hastalarda akut böbrek hasarına yol açar. Ayrıca astımlı hastaların bir bölümünde aspirine bağlı solunum yolu hastalığı görülür; bu tabloda nazal polip ve astım birlikte bulunur ve ilaç ağır bronş daralması yapabilir.
Eş anlamlılar
- COX
- Prostaglandin sentaz
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.