Yüzeyel uygulama
Yüzeyel uygulama (İng. topical application), ilacın deri ya da mukoza yüzeyine doğrudan uygulanmasıdır.
Etimoloji
Türkçe yüzey sözcüğünden türetilmiştir; tıbbi karşılığı Yunanca topos (yer) kökünden gelen topikal terimidir.
Klinik bağlam
Amaç, etkiyi uygulama bölgesiyle sınırlı tutmak ve sistemik yan etkilerden kaçınmaktır. Krem, merhem, jel, losyon, sprey, damla ve yama biçimleri kullanılır.[1]
Taşıyıcı seçimi etkinliği belirler. Merhemler yağ temellidir, nemi tutar ve emilimi artırır; kuru ve kalınlaşmış lezyonlarda tercih edilir. Kremler ve losyonlar ıslak lezyonlar ve kıllı bölgeler için uygundur. Jeller ve solüsyonlar saçlı deride kullanılır.
Emilimi belirleyen etkenler uygulanan alanın genişliği, deri bütünlüğü, bölgenin kalınlığı, kapalı pansuman kullanımı ve uygulama süresidir. Göz kapağı, yüz, kasık ve koltuk altı gibi ince deri bölgelerinde emilim çok daha yüksektir; el ayası ve ayak tabanında ise düşüktür.
Bu nedenle "yüzeyel uygulama güvenlidir" varsayımı yanlıştır. Sistemik emilim, özellikle güçlü kortikosteroidlerin geniş alanlarda ve uzun süre kullanılmasında belirgindir; adrenal baskılanma ve Cushing sendromu gelişebilir. Bu risk çocuklarda, yüzey alanı oranı yüksek olduğundan daha fazladır.
Yerel yan etkiler de önemlidir: deri incelmesi, çatlaklar, damar belirginleşmesi, renk değişikliği, mantar enfeksiyonlarının alevlenmesi ve yüzde steroide bağlı dermatit. Yüzde ve kıvrım bölgelerinde yalnızca düşük güçlü preparatlar kullanılır.
Uygulama miktarının belirlenmesinde parmak ucu birimi kavramı kullanılır; bu ölçüt, hem yetersiz hem aşırı kullanımı önler. Hastalara ne kadar süreyle ve hangi sıklıkta uygulayacaklarının açıkça anlatılması, tedavi başarısını belirler; belirsiz öneriler uyumu bozar.
Göz damlalarında, nazolakrimal kanal yoluyla emilim sistemik etkiye yol açar; damla sonrası göz iç köşesine bası uygulanması bu emilimi azaltır.
Yerel anesteziklerin yüzeysel biçimleri, geniş alanda ve uzun süre bırakıldığında toksisiteye yol açabilir; prilokain içeren karışımlarda methemoglobinemi riski gözetilmelidir.
Yerel anestezik göz damlalarının hastaya reçete edilmemesi, kornea hasarı nedeniyle kesin bir kuraldır.
Yanık ve geniş yara alanlarında emilim en yüksek düzeydedir; ürün seçimi ve alan sınırlaması gerekir. İyot içeren antiseptiklerin geniş alanlarda kullanımı tiroit işlevini etkiler.
Yama biçimleri, sistemik etki amaçlar; ısı uygulaması emilimi artırarak aşırı doza yol açabilir. Kullanılmış yamaların uygun biçimde atılması, çocuklar açısından güvenlik gerektirir.
Eş anlamlılar
- Topikal uygulama
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.