Lyme hastalığı
Lyme hastalığı (İng. Lyme disease), Borrelia burgdorferi türü spiroketlerin kene ısırığıyla bulaşmasıyla gelişen, deri, eklem, sinir sistemi ve kalbi tutabilen enfeksiyon hastalığıdır.
Etimoloji
Adını, hastalığın 1970'li yıllarda çocuklarda görülen küme biçiminde artritle tanımlandığı Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Lyme kasabasından alır.
Klinik bağlam
Etken, Borrelia burgdorferi sensu lato grubu spiroketlerdir; Kuzey Amerika'da B. burgdorferi sensu stricto, Avrupa ve Asya'da B. afzelii ve B. garinii baskındır. Tür farklılığı klinik görünümü etkiler: Avrupa'da deri ve sinir tutulumu, Kuzey Amerika'da artrit daha sık bildirilir. Bulaş Ixodes cinsi sert kenelerin ısırmasıyla olur; kenenin belirli bir süre — genellikle bir günden uzun — tutunmuş kalması gerektiği için erken ve doğru çıkarma, bulaş riskini belirgin biçimde azaltır. Kene çıkarılırken ezilmemesi ve cilde yakın noktadan düz çekilmesi önerilir.[1]
Hastalık evreler halinde ilerler. Erken lokalize evrede, ısırık yerinde günler-haftalar içinde ortaya çıkan ve merkezden dışa doğru genişleyen halka biçimli kızarıklık — eritema migrans — görülür; ağrısız ve kaşıntısızdır, bu nedenle gözden kaçabilir. Bu lezyon, uygun coğrafi bağlamda tek başına tanı koydurucudur ve serolojik doğrulama beklenmeden tedavi başlanır. Halsizlik, ateş, baş ağrısı ve kas-eklem ağrıları eşlik edebilir.
Erken yayılmış evrede spiroketler kan yoluyla yayılır. Çok sayıda deri lezyonu, nörolojik tutulum ve kardiyak tutulum görülür. Sinir sistemi tutulumunda lenfositer menenjit, kraniyal nöropati — özellikle tek ya da iki taraflı fasiyal sinir felci — ve ağrılı radikülonöritten oluşan tablo tipiktir; iki taraflı yüz felci, Lyme hastalığını güçlü biçimde düşündüren bir bulgudur. Kardiyak tutulumda değişken derecede atriyoventriküler blok ortaya çıkar; blok genellikle geçicidir ancak ağır olgularda geçici kalp pili gerekebilir. Bu nedenle genç ve sağlıklı bir kişide açıklanamayan ileri derecede blok görüldüğünde hastalık akla gelmelidir.
Geç evrede aylar-yıllar sonra artrit gelişir; büyük eklemleri, özellikle diz eklemini tutar, aralıklı ve şişlik ağırlıklıdır. Avrupa'da B. afzelii ile ilişkili kronik deri tablosu — akrodermatitis kronika atrofikans — ve ender olarak kronik ensefalomiyelit görülür.
Tanıda iki basamaklı serolojik yaklaşım kullanılır: tarama testi ve doğrulayıcı test. Antikorların oluşması zaman aldığından, çok erken dönemde seroloji negatif olabilir; buna karşılık geçirilmiş enfeksiyonda antikorlar yıllarca pozitif kalır. Bu iki özellik nedeniyle testin klinik olasılığı yüksek olmayan hastalarda istenmemesi gerekir; yaygın halsizlik ya da özgül olmayan yakınmalarla test yapılması, yanlış pozitif sonuçlara ve gereksiz tedaviye yol açan başlıca hatadır. Nörolojik tutulum kuşkusunda beyin omurilik sıvısı incelenir ve intratekal antikor üretimi değerlendirilir; eklem sıvısında moleküler yöntemler kullanılabilir.[2]
Tedavide uygun antibiyotikler kullanılır; erken evrede ağızdan tedavi çoğu hastada yeterlidir, nörolojik ve ağır kardiyak tutulumda damar yoluyla tedavi yeğlenir. Tedaviye yanıt genellikle iyidir ve erken dönemde başlandığında geç komplikasyonlar önlenir. Tedavi başlangıcında ateş, titreme ve belirtilerde geçici artışla seyreden Jarisch-Herxheimer benzeri bir yanıt görülebilir. Yüksek riskli bölgede uzun süre tutunmuş kene saptanan seçilmiş kişilerde tek doz profilaksi önerilir.
Tedavi sonrası bazı hastalarda süren yorgunluk, ağrı ve bilişsel yakınmalar bildirilmiştir; bu tabloda uzun süreli ya da yinelenen antibiyotik tedavisinin yarar sağlamadığı, buna karşılık ciddi zarar riski taşıdığı randomize çalışmalarla gösterilmiştir. Yaklaşım belirtiye yönelik destekleyici tedavidir.
Korunma en etkili yöntemdir: endemik bölgelerde kapalı giysi, böcek kovucu kullanımı, açık alan sonrası vücudun kene açısından incelenmesi ve saptanan kenenin gecikmeden uygun teknikle çıkarılması önerilir.
Eş anlamlılar
- Lyme borreliyozu