Adrenokortikotropik hormon

Adrenokortikotropik hormon (İng. adrenocorticotropic hormone), ön hipofizden salgılanan ve adrenal korteksi uyararak kortizol üretimini sağlayan peptit hormondur.

Etimoloji

Adrenal korteksi uyaran hormon anlamındaki adından türetilmiştir.

Klinik bağlam

Salgı, hipotalamus-hipofiz-adrenal ekseni içinde düzenlenir: hipotalamustan salınan kortikotropin salgılatıcı hormon hipofizi uyarır, salınan hormon adrenal korteksi uyarır ve üretilen kortizol her iki düzeyi de negatif geri beslemeyle baskılar. Salgı belirgin bir günlük ritim gösterir ve sabah erken saatlerde en yüksek düzeye ulaşır; stres, ateş, travma ve cerrahi güçlü uyaranlardır.

Hormon, proopiomelanokortin adlı büyük bir öncüden üretilir; bu öncüden melanosit uyarıcı peptitler de oluşur. Bu ortak köken, klinikte gözlenen önemli bir bulguyu açıklar: düzeyin ileri derecede arttığı durumlarda deride koyulaşma görülür. Birincil adrenal yetmezlikte bu bulgu belirginken, hipofiz kaynaklı ikincil yetmezlikte bulunmaz — bu ayrım, iki tablonun ayırt edilmesinde yatak başında kullanılan değerli bir ipucudur.

Ölçümün en önemli klinik kullanımı, adrenal yetmezliğin düzeyinin belirlenmesidir. Düşük kortizolle birlikte yüksek hormon düzeyi birincil yetmezliği; düşük ya da uygunsuz normal düzey ise ikincil yetmezliği gösterir. Bu ayrım tedaviyi değiştirir: birincil yetmezlikte mineralokortikoid replasmanı da gerekirken, ikincil yetmezlikte aldosteron salgısı büyük ölçüde korunur.

Cushing sendromu değerlendirmesinde de kullanılır. Hormon baskılıysa adrenal kaynaklı özerk kortizol üretimi; normal ya da yüksekse hipofiz adenomu — Cushing hastalığı — ya da hipofiz dışı kaynaktan salgılanma düşünülür. Ektopik salgılanmanın en sık nedeni küçük hücreli akciğer kanseridir; bu olgular hızlı seyreder, belirgin hipokalemi ve kas güçsüzlüğüyle gelir ve klasik görünüm gelişmeye zaman bulamaz. Bu hızlı seyrin bilinmemesi, tanının gecikmesine yol açar.

Kaynak ayrımında yüksek doz baskılama testleri ve alt petrozal sinüs örneklemesi kullanılır; hipofizde küçük rastlantısal lezyonların toplumda yaygın olması nedeniyle görüntüleme tek başına yeterli değildir.

Uyarı testi, adrenal yedeğin değerlendirilmesinde kullanılır: sentetik hormon uygulandıktan sonra kortizol yanıtı ölçülür. Yeni gelişen ikincil yetmezlikte adrenal bez henüz atrofiye uğramamış olabileceğinden yanıt normal çıkabilir; bu, testin bilinmesi gereken sınırlamasıdır.

Örnek alma koşulları sonucu etkiler: hormon plazmada hızla parçalandığından örneğin soğuk tüpe alınması ve hızla laboratuvara ulaştırılması gerekir. Bu ayrıntının gözetilmemesi, yanlış düşük sonuçlara yol açar.

Dışarıdan uzun süre kortikosteroid kullanan hastalarda eksen baskılanır; hormon salgısı azalır ve adrenal bez atrofiye uğrar. Bu, uygulamada en sık karşılaşılan ikincil yetmezlik nedenidir. İlacın ani kesilmesi ya da stres durumunda dozun artırılmaması adrenal krize yol açar. Bu nedenle cerrahi, travma ve ağır enfeksiyonlarda stres dozu planlanmalıdır.

Kritik hastada eksenin değerlendirilmesi güçtür; ağır hastalıkta ölçümler değişkendir ve rutin tarama önerilmez. Sıvı ve vazopressöre dirençli şokta hidrokortizon tedavisi, tanı doğrulanmadan başlatılabilir.

Klinik uygulamada kullanılan bir başka alan, infantil spazm tedavisidir; ayrıca bazı romatolojik hastalıklarda sentetik biçimleri kullanılmıştır.

Eş anlamlılar

• ACTH
• Kortikotropin

İlgili terimler

• Kortizol
• Adrenal yetmezlik
• Cushing sendromu
• Hipofiz bezi
• Adrenal kriz