Aferez

Aferez (İng. apheresis; Yun. aphairesis, ayırma), kanın vücut dışına alınarak belirli bir bileşeninin ayrılması ve geri kalanının hastaya geri verilmesi işlemidir. Hem tedavi hem bağış amacıyla kullanılır.

Etimoloji

Yunanca ayırmak, uzaklaştırmak anlamındaki aphairesis sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

İşlem, santrifüj ya da filtre teknolojisiyle kan bileşenlerinin yoğunluk farkına göre ayrılmasına dayanır. Hedeflenen bileşene göre adlandırılır: plazmanın ayrılması plazmaferez, trombositlerin toplanması trombositaferez, lökositlerin uzaklaştırılması lökoferez, alyuvarların değiştirilmesi eritrosit değişimi olarak anılır. Bağış amaçlı kullanımda ise tek bir vericiden yüksek verimle trombosit ya da plazma elde edilir.

Tedavi edici plazma değişiminin mantığı, hastalığa yol açan büyük moleküllerin — otoantikorlar, immün kompleksler, paraproteinler, toksinler ve aşırı lipitler — dolaşımdan uzaklaştırılmasıdır. Uzaklaştırılan plazmanın yerine albümin ya da taze donmuş plazma verilir; yerine koyma sıvısının seçimi, hastanın pıhtılaşma durumuna göre yapılır.

Kanıt düzeyi en yüksek endikasyonlar arasında trombotik trombositopenik purpura, Guillain-Barré sendromu, miyastenia gravis krizi, antiglomerüler bazal membran hastalığı, ağır ANCA ilişkili vaskülit, hiperviskozite sendromu ve seçilmiş nörolojik otoimmün hastalıklar bulunur. Trombotik trombositopenik purpurada işlem yalnızca zararlı antikorları uzaklaştırmakla kalmaz, eksik olan ADAMTS13 enzimini de yerine koyar; bu nedenle yerine koyma sıvısı plazma olmalıdır ve tedavi tanıdan kuşkulanıldığı anda, doğrulama beklenmeden başlatılmalıdır — bu hastalıkta ölüm oranını en çok azaltan girişimdir.

Diğer uygulamalar arasında orak hücreli anemide akut göğüs sendromu ve inmede eritrosit değişimi, ağır hipertrigliseridemiye bağlı pankreatitte lipit uzaklaştırılması, ailesel hiperkolesterolemide lipoprotein aferezi ve lösemilerde lökostaz tedavisi yer alır. Kök hücre nakli için periferik kök hücre toplanması da bu yöntemle yapılır.

Damar yolu, işlemin başarısını belirleyen etkendir; yeterli akım sağlayan geniş çaplı periferik damarlar ya da özel diyaliz kateterleri kullanılır. Kateterle ilişkili komplikasyonlar işlemin kendisinden kaynaklanan risklerin önemli bölümünü oluşturur.

Antikoagülasyon için genellikle sitrat kullanılır; sitrat kalsiyumu bağlayarak pıhtılaşmayı engeller. Bunun sonucu, işlem sırasında en sık görülen yan etki olan sitrata bağlı hipokalsemidir: ağız çevresinde uyuşma, karıncalanma, kas krampları ve ağır olgularda ritim bozukluğu görülür. Kalsiyum replasmanı ve akım hızının azaltılmasıyla yönetilir. Karaciğer yetmezliğinde sitrat metabolizması bozulduğundan risk artar.

Diğer komplikasyonlar hipotansiyon, alerjik tepkimeler, hipotermi, anemi, trombositopeni ve pıhtılaşma faktörlerinin azalmasıdır. Albüminle yapılan değişimlerde faktörler ve immünglobulinler de uzaklaştırıldığından, yinelenen işlemlerde kanama ve enfeksiyon riski artabilir. Anjiyotensin dönüştürücü enzim inhibitörü kullanan hastalarda, bazı filtre türleriyle ağır hipotansif tepkime görülebilir; bu nedenle ilacın işlem öncesi belirli bir süre kesilmesi önerilir.

İlaçların uzaklaştırılması önemli bir konudur: plazmaya yüksek oranda bağlanan ve dağılım hacmi küçük olan ilaçlar işlemle temizlenir. Bu nedenle antibiyotikler, immünsüpresifler ve diğer kritik ilaçların işlem sonrasında verilmesi planlanmalıdır; bu ayrıntının atlanması tedavi başarısızlığına yol açar.

İşlem sıklığı ve sayısı hastalığa göre belirlenir; yanıt, klinik bulgular ve hastalığa özgü laboratuvar göstergeleriyle değerlendirilir.

Eş anlamlılar

• Plazmaferez
• Terapötik aferez

İlgili terimler

• Trombotik trombositopenik purpura
• Miyastenia gravis
• Hipokalsemi
• Santral venöz kateter
• Kök hücre nakli