Alkilleyici ajan

Alkilleyici ajan (İng. alkylating agent), DNA'ya alkil grupları bağlayarak hücre bölünmesini engelleyen kemoterapi ilaç grubudur.

Etimoloji

Kimyada alkil grubu aktarma tepkimesini anlatan "alkilleme" sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

İlaçlar, DNA bazlarına, özellikle guanine alkil grubu ekler; iki bağlanma bölgesi taşıyanlar sarmallar arasında ya da aynı sarmal üzerinde çapraz bağ oluşturur. Bu bağlar DNA'nın açılmasını ve kopyalanmasını engeller; onarılamayan hasar programlı hücre ölümüne yol açar. Etkileri hücre döngüsünün belirli bir evresine bağlı olmadığından, yavaş çoğalan tümörlerde de kullanılabilirler; bu, bölünme evresine özgü ilaçlardan temel farklarıdır.

Grup içinde farklı yapılar bulunur: siklofosfamid ve ifosfamid gibi nitrojen hardalları, karmustin gibi nitrozüreler, busulfan, dakarbazin ve temozolomid ile platin türevleri. Nitrozüreler yağda çözünür ve kan beyin engelini geçtiklerinden beyin tümörlerinde kullanılır. Siklofosfamid yalnızca onkolojide değil, lupus nefriti ve vaskülitler gibi ağır otoimmün hastalıklarda da bağışıklık baskılayıcı olarak kullanılır. Platin türevleri, klasik alkilleyicilerden yapıca ayrılmakla birlikte benzer biçimde DNA çapraz bağı oluşturur.

Yan etkileri, etki düzeneğinin doğrudan sonucudur. Kemik iliği baskılanması ve buna bağlı nötropeni, kansızlık ve trombositopeni ortaktır; bulantı, kusma ve saç dökülmesi sıktır. Siklofosfamid ve ifosfamidin idrarla atılan bir yıkım ürünü mesane mukozasına zarar vererek hemorajik sistite yol açar; bu nedenle bol sıvı verilmesi ve koruyucu ilaç kullanılması standarttır. İfosfamid ayrıca ensefalopati yapabilir. Busulfan akciğer fibrozuyla, bleomisin dışında akciğer toksisitesi yapan az sayıdaki ilaçtan biri olarak bilinir. Platin türevlerinde böbrek toksisitesi, işitme kaybı ve nöropati öne çıkar.

İki uzun dönem etki, tedavi planlanırken mutlaka konuşulmalıdır. Birincisi kısırlıktır; bu ilaçlar üreme hücrelerini kalıcı biçimde etkileyebilir, bu nedenle tedavi öncesinde sperm ve yumurta ya da over dokusu saklama seçenekleri gündeme getirilmelidir. Bu görüşmenin tedavi başlamadan önce yapılması zorunludur, sonrasında olanak kalmaz. İkincisi, yıllar sonra ortaya çıkabilen ikincil kanserlerdir; özellikle tedaviyle ilişkili miyelodisplastik sendrom ve akut lösemi bildirilmiştir. Bu risk, hastalığın kendisinin oluşturduğu riskle birlikte değerlendirilir ve uzun süreli izlemi gerektirir. Gebelikte kullanımı sakıncalıdır.

Eş anlamlılar

• Alkilleyici

İlgili terimler

• Kemoterapi
• Siklofosfamid
• Nötropeni
• DNA
• Kısırlık