Ampirik

Ampirik (İng. empirical; Yun. empeiria deneyim), kesin tanı ya da laboratuvar sonucu beklenmeden, klinik deneyim ve olasılığa dayanarak karar verilmesini niteleyen sözcüktür.

Etimoloji

Yunanca empeiria (deneyim) sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Terim tıpta en sık, etken belirlenmeden başlanan antimikrobiyal tedavi için kullanılır. Bu yaklaşım gelişigüzel değildir; enfeksiyonun yerine, hastanın bağışıklık durumuna, toplumda ya da hastanede beklenen etkenlere ve yerel direnç örüntülerine dayanır. Sepsis, menenjit ve febril nötropeni gibi tablolarda tedavinin gecikmesi ölüm oranını doğrudan artırdığından, kültür sonuçlarının beklenmesi kabul edilemez; bu durumlarda ampirik başlangıç yaşam kurtarıcıdır.

Uygulamanın vazgeçilmez koşulu, tedaviden önce uygun kültürlerin alınmasıdır. Antibiyotik başlandıktan sonra alınan örneklerde üreme olmayabilir ve bu, sonraki tedavi kararlarını dayanaksız bırakır. Bu nedenle kan kültürü ve odak örnekleri, ilk dozdan önce alınmalıdır; kültür alma işlemi tedaviyi anlamlı biçimde geciktirmemelidir. Bu iki ilke arasındaki denge, enfeksiyon yönetiminin temel becerilerindendir.

İkinci ve sıklıkla ihmal edilen aşama, tedavinin daraltılmasıdır. Kültür ve duyarlılık sonuçları geldiğinde geniş etkili tedavi, etkene yönelik en dar etkili ilaca çevrilmelidir; bu uygulama basamak inme olarak adlandırılır. Sonuçların gözden geçirilmemesi ve geniş etkili tedavinin sürdürülmesi, direnç gelişimine, mantar enfeksiyonlarına ve Clostridioides difficile enfeksiyonuna yol açar. Antibiyotik yönetim programlarının en çok vurguladığı nokta budur. Ayrıca tedavinin ne kadar süreceğinin baştan planlanması ve kısa süreli şemaların yeterli olduğu durumların bilinmesi gerekir.

Terim antimikrobiyal tedavi dışında da kullanılır; kalp yetmezliği kuşkusunda idrar söktürücü verilmesi, reflü kuşkusunda asit baskılayıcı denenmesi ya da baş ağrısında koruyucu tedavi başlanması bu kapsamdadır. Bu kullanımlarda temel risk, belirtilerin baskılanmasıyla altta yatan ciddi hastalığın gözden kaçmasıdır. Bu nedenle ampirik tedavi başlanırken beklenen yanıt ve süre önceden tanımlanmalı, yanıt alınmadığında tanı yeniden gözden geçirilmelidir. Terim, deneme yanılma anlamına gelmez; olasılıklara dayanan, gerekçeli ve yeniden değerlendirilebilir bir karar sürecini anlatır.

Eş anlamlılar

• Deneyime dayalı

İlgili terimler

• Ampirik tedavi
• Antibiyotik
• Sepsis
• Kültür
• Antibiyotik direnci