Dioksin

Dioksin (İng. dioxin), yanma ve sanayi süreçlerinde istenmeden oluşan, çevrede ve canlı dokularda uzun süre kalan toksik kimyasal bileşiklerin ortak adıdır.

Etimoloji

Kimyasal yapısındaki iki oksijen köprüsüne gönderme yapan adlandırmadır.

Klinik bağlam

Bileşikler ticari amaçla üretilmez; atık yakma, kâğıt ağartma, metal eritme ve bazı bitki öldürücülerin üretimi sırasında yan ürün olarak ortaya çıkar. Yağda çözünür ve kimyasal olarak çok kararlıdır; bu nedenle çevrede parçalanmaz, besin zincirinde birikir ve insan yağ dokusunda yıllarca kalır. Yarılanma ömrünün uzunluğu, tek bir maruziyetin onlarca yıl sonra ölçülebilen düzeylere yol açmasını açıklar.

İnsan maruziyetinin büyük bölümü solunum ya da deri yoluyla değil, besinlerle gerçekleşir; hayvansal yağlar, süt ürünleri ve balık başlıca kaynaklardır. Etki düzeneği, hücre içindeki aril hidrokarbon reseptörünün sürekli uyarılmasıdır; bu, gen anlatımının, hücre çoğalmasının ve bağışıklık yanıtının bozulmasına yol açar. Bu ortak reseptör, farklı bileşiklerin etkinliklerinin karşılaştırılmasında kullanılan eşdeğerlik kavramının temelini oluşturur.

Akut ve yüksek düzeyli maruziyetin en tanınmış bulgusu klorakne adı verilen, yüz ve gövdede kistlerle seyreden deri tablosudur; bu bulgu görece özgüldür ve öykü almada yol göstericidir. Ancak asıl klinik önem uzun dönem etkilerdedir. Belirli bileşikler insan için karsinojen olarak sınıflandırılmıştır; ayrıca bağışıklık işlevinde bozulma, tiroid hormon düzeylerinde değişiklik, üreme sağlığı üzerinde etkiler ve gelişmekte olan sinir sistemine zarar bildirilmiştir. Plasentayı geçmesi ve anne sütüne geçmesi, gebelik ve emzirme dönemini duyarlı hale getirir.

Klinik açıdan özgül bir arındırma yöntemi ya da antidot bulunmamaktadır; madde çok yavaş atılır ve tedavi destekleyicidir. Bu nedenle yaklaşımın tümü korunmaya dayanır: sanayi salımlarının denetimi, atık yönetimi ve besin zincirinin izlenmesi. Uluslararası anlaşmalar kapsamında kalıcı organik kirletici olarak sınırlandırılmıştır. Meslek ve çevre öyküsünün ayrıntılı sorgulanması, açıklanamayan deri bulguları, lenfoproliferatif hastalıklar ve tiroid işlev bozukluklarında tanısal katkı sağlar.

Eş anlamlılar

• Dioksin benzeri bileşikler

İlgili terimler

• Agent orange
• Klorakne
• Toksikoloji
• Çevresel maruziyet
• Karsinojen