Ekstrapiramidal yan etki

Ekstrapiramidal yan etki (İng. extrapyramidal side effect), dopamin reseptörlerini bloke eden ilaçlara bağlı olarak ortaya çıkan hareket bozukluklarının ortak adıdır.

Etimoloji

Piramidal yol dışındaki motor sistemi anlatan ekstrapiramidal sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Tablolar, nigrostriatal yolakta dopamin blokajının yol açtığı dengesizlikten kaynaklanır ve ortaya çıkma zamanlarına göre ayrılır; bu zamanlama tanının anahtarıdır. Akut distoni ilk saatler ve günlerde görülür; boyun, çene, dil ve göz kaslarında ani kasılmalarla seyreder ve antikolinerjik ilaçla dakikalar içinde düzelir. Akatizi günler içinde ortaya çıkar. İlaç kaynaklı parkinsonizm haftalar içinde gelişir. Tardif diskinezi ise aylar ve yıllar sonra belirir.

Sorumlu ilaçların yalnızca antipsikotiklerle sınırlı olmadığının bilinmesi, klinik açıdan en önemli noktadır. Antiemetik olarak yaygın kullanılan metoklopramid ve prometazin, aynı düzenekle bu tabloları oluşturur; acil serviste bulantı için verilen tek doz sonrası gelişen distoni sık karşılaşılan bir durumdur. Bu bağlantı kurulmadığında hasta nörolojik hastalık ön tanısıyla gereksiz incelemelere gönderilir. Bu nedenle ani ortaya çıkan hareket bozukluğunda son günlerde alınan ilaçlar mutlaka sorgulanmalıdır.

Her tablonun tedavisi farklıdır ve bu ayrım yapılmadan verilen ilaç yararsız kalır. Akut distoni ve parkinsonizmde antikolinerjik ilaçlar etkilidir; akatizide ise bu ilaçların yararı sınırlıdır, beta blokerler ilk seçenektir. Tardif diskinezide antikolinerjikler tabloyu kötüleştirir ve kesilmeleri gerekir. Ayrıca akatizinin psikozun kötüleşmesiyle karıştırılıp antipsikotik dozunun artırılması, tabloyu ağırlaştıran ve tedaviye uyumu bozan sık bir hatadır.

İlaç kaynaklı parkinsonizmin, Parkinson hastalığından ayrılması prognozu belirler; ilaç kaynaklı biçim iki taraflı ve simetriktir, hastalık ise tipik olarak tek taraflı başlar. İlaç kesildiğinde bulgular genellikle haftalar içinde geriler, ancak tümüyle düzelmesi aylar alabilir. Ayrı ve acil bir tablo olan nöroleptik malign sendromda ateş, kas sertliği, bilinç değişikliği ve otonom kararsızlık bulunur; kreatin kinaz yükselir, ilaç hemen kesilmeli ve destekleyici tedavi başlanmalıdır. Korunmada en etkili yaklaşım, en düşük etkili dozun kullanılması ve gerekmeyen hastalarda bu ilaçlardan kaçınılmasıdır.

Eş anlamlılar

• EPS

İlgili terimler

• Antipsikotik
• Akatizi
• Distoni
• Diskinezi
• Bradikinezi