Hemodiyaliz

Hemodiyaliz (İng. hemodialysis; Yun. haima "kan" + dialysis "ayrışma"), kanın yarı geçirgen bir zar aracılığıyla diyalizatla temas ettirilerek atık ürünlerden ve fazla sıvıdan arındırılmasıdır. En yaygın kullanılan renal replasman tedavisi yöntemidir.

Etimoloji

Yunanca kan anlamındaki haima ile ayrışma anlamındaki dialysis sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

İşlem iki fiziksel ilkeye dayanır. Difüzyonla, çözünen maddeler derişim farkı yönünde zardan geçer; üre, kreatinin, potasyum ve hidrojen iyonu bu yolla uzaklaştırılır, bikarbonat ise diyalizattan kana geçer. Ultrafiltrasyonla ise basınç farkı yaratılarak fazla sıvı çekilir. Zarın gözenek yapısı, hangi büyüklükteki moleküllerin geçeceğini belirler; yüksek geçirgenlikli zarlar orta büyüklükteki molekülleri de temizler.

Endikasyonlar akut ve kronik olarak ayrılır. Akut endikasyonlar dirençli hacim yüklenmesi, tedaviye yanıtsız hiperkalemi, ağır metabolik asidoz, üremik komplikasyonlar — perikardit, ensefalopati, kanama eğilimi — ve diyalizle uzaklaştırılabilen zehirlenmelerdir: metanol, etilen glikol, salisilat, lityum, metformin birikimi. Kronik hastalıkta ise ilerleyici işlev kaybıyla birlikte belirtilerin ortaya çıkması tedaviyi gerektirir. Kanıtlar, belirtiler oluşmadan yalnızca laboratuvar değerlerine dayanarak erken başlamanın üstünlük sağlamadığını göstermektedir.

Damar yolu erişimi tedavinin belirleyici bileşenidir. Kalıcı erişimde arteriyovenöz fistül ilk seçenektir; enfeksiyon ve tromboz oranı en düşük, uzun dönem açıklığı en yüksek seçenektir ancak olgunlaşması haftalar alır. Uygun damar bulunmadığında greft kullanılır. Tünelli kateterler, fistül olgunlaşana dek ya da başka seçeneğin bulunmadığı durumlarda kullanılır; enfeksiyon ve santral ven darlığı riski nedeniyle son tercihtir. Bu nedenle kronik böbrek hastalığı ilerleyen hastada erişimin zamanında planlanması, sonucu doğrudan etkileyen bir adımdır. Fistülü olan kolda kan basıncı ölçümü, damar yolu açılması ve kan alınmasından kaçınılması temel bakım kuralıdır.

Antikoagülasyon, devrenin pıhtılaşmasını önlemek için gerekir; heparin yaygın kullanılır, kanama riski yüksek hastada bölgesel sitrat antikoagülasyonu ya da antikoagülansız teknikler yeğlenir. Sitrat kullanımında iyonize kalsiyumun izlenmesi zorunludur.

Komplikasyonlar seans içi ve uzun dönem olarak gruplandırılır. Seans sırasında en sık görülen sorun hipotansiyondur; hızlı ultrafiltrasyon, hedef kuru ağırlığın yanlış belirlenmesi, kalp işlev bozukluğu ve seans öncesi antihipertansif alımı katkıda bulunur. Kas krampları, bulantı, baş ağrısı, aritmi ve zar reaksiyonları görülebilir. Dengesizlik sendromu, özellikle ilk seanslarda üre düzeyinin hızla düşmesiyle beyinde ozmotik dengesizlik ve ödem yaratır; baş ağrısı, bulantı, bilinç bozukluğu ve nöbetle seyreder. Bu nedenle ilk seanslar kısa tutulur ve temizlenme hızı sınırlandırılır — sık gözden kaçan ancak önlenebilir bir komplikasyondur.

Uzun dönemde damar yolu enfeksiyonları ve trombozu, anemi, kemik-mineral bozukluğu ve sekonder hiperparatiroidizm, kardiyovasküler hastalık, malnütrisyon, amiloidoz ve yaşam kalitesinde düşüş öne çıkar. Kardiyovasküler olaylar başlıca ölüm nedenidir.

İlaç dozlaması ayrı bir dikkat alanıdır: birçok ilaç diyalizle uzaklaştırılır ve doz ile uygulama zamanı buna göre ayarlanmalıdır; antibiyotiklerin seans sonrasına planlanması yaygın uygulamadır. Su ve tuz kısıtlaması, seanslar arası kilo artışının sınırlandırılması ve potasyum ile fosfor alımının düzenlenmesi tedavinin ayrılmaz parçalarıdır.

Yoğun bakımda hemodinamik olarak dengesiz hastalarda aralıklı hemodiyaliz yerine sürekli yöntemler yeğlenebilir; kanıtlar iki yaklaşımın sağkalım açısından benzer olduğunu, ancak sürekli yöntemlerin hemodinamik toleransının daha iyi olduğunu göstermektedir. Periton diyalizi ve böbrek nakli, diğer replasman seçenekleridir; nakil uygun hastada en iyi sağkalım ve yaşam kalitesini sağlar.

Eş anlamlılar

• Diyaliz
• Kan diyalizi

İlgili terimler

• Renal replasman tedavisi
• Kronik böbrek hastalığı
• Akut böbrek hasarı
• Arteriyovenöz fistül
• Böbrek nakli