Hipertermi

Hipertermi (İng. hyperthermia; Yun. hyper- "aşırı" + therme "ısı"), vücut iç sıcaklığının ısı üretiminin atılımı aşması sonucu yükselmesidir. Ateşten, düzenleme merkezinin hedef değerinin değişmemesiyle ayrılır.

Etimoloji

Yunanca hyper (aşırı) ön eki ile ısı anlamındaki therme sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Ateş ile hipertermi arasındaki ayrım tedaviyi belirler. Ateşte hipotalamustaki düzenleme merkezi, enflamatuvar aracıların etkisiyle hedef sıcaklığı yukarı çeker; vücut bu yeni hedefe göre ısınır ve antipiretikler hedefi düşürerek etkili olur. Hipertermide ise hedef değer normaldir; sorun ısının atılamamasıdır. Bu nedenle antipiretiklerin yeri yoktur ve tedavi doğrudan fiziksel soğutmadır — sık yapılan bir uygulama hatası, hipertermide ateş düşürücü verilmesidir.

Nedenler birkaç grupta toplanır. Çevresel biçim, sıcak ve nemli ortamda ısı atılımının yetersiz kalmasıyla gelişir; sıcak çarpması bunun ağır biçimidir. Klasik tipte yaşlılar, bakıma bağımlı kişiler, kronik hastalığı olanlar ve antikolinerjik ya da diüretik kullananlar risk altındadır; eforla ilişkili tipte ise genç ve sağlıklı kişiler yoğun fiziksel etkinlik sırasında etkilenir. Nem, terleme yoluyla ısı atılımını engellediğinden risk artar.

İlaç ve toksinle ilişkili tablolar ayrı bir grup oluşturur. Malign hipertermi, duyarlı kişilerde uçucu anestezikler ve süksinilkolinle tetiklenir; iskelet kasında denetimsiz kalsiyum salınımı, aşırı metabolik etkinlik ve ısı üretimine yol açar. Nöroleptik malign sendrom antipsikotiklerle ilişkilidir ve günler içinde gelişir; yaygın kas sertliği, otonom kararsızlık ve bilinç değişikliğiyle seyreder. Serotonin sendromu serotonerjik ilaçların birikimli etkisiyle ortaya çıkar; klonus ve hiperrefleksi ayırt edicidir. Antikolinerjik sendromda terleme durduğu için ısı atılamaz; deri kuru ve kızarıktır. Sempatomimetik maddeler — amfetamin türevleri, kokain — ısı üretimini artırır. Ayrıca tirotoksik kriz, feokromositoma ve hipotalamik lezyonlar merkezî nedenler arasındadır.

Klinik tabloda sıcak deri, taşikardi, taşipne, hipotansiyon, halsizlik, kas krampları ve bilinç bozukluğu bulunur. Sıcak çarpmasında merkezi sinir sistemi tutulumu tanımlayıcıdır: konfüzyon, ajitasyon, nöbet ve koma görülür. Klasik tipte deri kuruyken, eforla ilişkili tipte terleme sürebilir; terlemenin varlığı tanıyı dışlamaz.

Ağır hipertermi çok organlı hasara yol açar: rabdomiyoliz ve buna bağlı akut böbrek hasarı, karaciğer hasarı, yaygın damar içi pıhtılaşma, akut solunum sıkıntısı sendromu, elektrolit bozuklukları ve aritmi. Hasarın derecesi, yüksek sıcaklığın süresiyle doğrudan ilişkilidir; bu nedenle soğutmanın hızı sonucu belirler.

Değerlendirmede iç sıcaklığın güvenilir biçimde ölçülmesi zorunludur; koltuk altı ve alın ölçümleri yetersizdir, özofagus, mesane ya da rektal ölçüm yeğlenir. Laboratuvarda kreatin kinaz, böbrek ve karaciğer testleri, elektrolitler, pıhtılaşma testleri, laktat ve kan gazı değerlendirilir. Öykü, ilaç ve madde kullanımı ile anestezi maruziyeti açısından ayrıntılı sorgulanmalıdır.

Tedavinin temeli hızlı soğutmadır. Çevresel hipertermide en etkili yöntem soğuk su ile daldırmadır; uygulanamadığı durumlarda buz paketleri, ıslatma ve hava akımı, soğuk sıvı uygulaması kullanılır. Titremenin baskılanması gerekir; titreme ısı üretimini artırır ve soğutmayı etkisiz kılar. Havayolu güvenliği, hacim desteği ve elektrolit düzeltmesi eşzamanlı yürütülür. Hedef sıcaklığa ulaşıldığında soğutma durdurularak aşırı düşüşten kaçınılır.

Nedene özgü tedaviler ayrıca uygulanır: malign hipertermide tetikleyici ajanın kesilmesi ve dantrolen; nöroleptik malign sendromda sorumlu ilacın kesilmesi ve destekleyici bakım; serotonin sendromunda serotonerjik ajanların kesilmesi ve benzodiazepinler. Tüm bu tablolarda ortak ilke, antipiretiklerin etkisiz olması ve fiziksel soğutmanın öncelikli olmasıdır. Dirençli olgularda sedasyon, entübasyon ve kas gevşetici ile kas etkinliğinin durdurulması gerekebilir.

Korunmada sıcak dönemlerde risk gruplarının izlenmesi, yeterli sıvı alımı, serin ortam sağlanması, ilaç listelerinin gözden geçirilmesi ve sporcularda uygun ortam ile dinlenme aralıklarının planlanması yer alır.

Eş anlamlılar

• Sıcak çarpması (çevresel ağır biçimi)
• Aşırı vücut ısınması

İlgili terimler

• Ateş
• Malign hipertermi
• Serotonin sendromu
• Rabdomiyoliz
• Hipotermi