Kompleman sistemi

Kompleman sistemi (İng. complement system; Lat. complementum "tamamlayıcı"), plazma ve hücre yüzeyindeki proteinlerin ardışık etkinleşmesiyle çalışan, doğal bağışıklığın temel bileşenidir. Mikroorganizmaların yok edilmesinde, enflamasyonun düzenlenmesinde ve bağışıklık komplekslerinin temizlenmesinde görev alır.

Etimoloji

Latince tamamlayıcı anlamındaki complementum sözcüğünden gelir; sistemin antikorların etkisini tamamladığı gözleminden kaynaklanır.

Klinik bağlam

Sistem üç yoldan etkinleşir. Klasik yol, antijen-antikor komplekslerinin C1 kompleksini bağlamasıyla başlar. Lektin yolu, mikroorganizma yüzeyindeki şeker yapılarının mannoz bağlayan lektinle tanınmasıyla çalışır. Alternatif yol ise sürekli düşük düzeyde kendiliğinden etkinleşir ve yabancı yüzeylerde hızla güçlenir. Üç yol da C3'ün parçalanmasında birleşir; ardından ortak son yol, hücre zarını delen membran atak kompleksinin oluşmasıyla sonuçlanır.

Etkinleşme sırasında açığa çıkan parçalar farklı işlevler üstlenir: C3b mikroorganizmayı kaplayarak fagositozu kolaylaştırır — opsonizasyon; C3a ve C5a güçlü enflamatuvar aracılardır, mast hücrelerini uyarır ve nötrofilleri bölgeye çeker; membran atak kompleksi ise özellikle Neisseria türleri gibi ince duvarlı bakterilere karşı etkilidir. Sistemin kendi dokuya zarar vermemesi için çok sayıda düzenleyici protein bulunur; bu denetimin bozulması hastalık yaratır.

Eksiklikler, hangi basamağın etkilendiğine göre farklı tablolara yol açar. Erken klasik yol bileşenlerinin eksikliği — C1, C2, C4 — bağışıklık komplekslerinin temizlenememesine ve lupus benzeri hastalıklara zemin hazırlar. C3 eksikliği ağır ve yineleyen piyojenik enfeksiyonlarla seyreder. Son yol bileşenlerinin — C5 ile C9 — eksikliğinde yineleyen meningokok enfeksiyonları tipiktir; bu hastalarda meningokok aşılaması zorunludur. C1 esteraz inhibitörü eksikliği ise herediter anjiyoödeme yol açar: ürtiker olmaksızın yineleyen, ağızda, yüzde, ekstremitelerde ve havayolunda şişlikle seyreder. Bu tablonun alerjik anjiyoödemden ayrılması yaşamsaldır; adrenalin, antihistaminik ve kortikosteroide yanıt vermez, tedavi bradikinin yolağını hedefleyen özgül ilaçlarla ve C1 inhibitörü konsantresiyle yapılır. Bu ayrımın bilinmemesi, acil serviste ölümcül sonuçlara yol açabilen klasik bir hatadır.

Düzenleyici proteinlerdeki bozukluklar da hastalık yaratır. Paroksismal noktürnal hemoglobinüride hücre yüzeyindeki koruyucu proteinlerin eksikliği, eritrositlerin kompleman aracılı yıkımına yol açar. Atipik hemolitik üremik sendromda alternatif yolun aşırı etkinleşmesi trombotik mikroanjiyopati tablosu oluşturur. Her iki hastalıkta da C5'i hedefleyen monoklonal antikorlar tedavinin temelini oluşturmuştur; bu tedaviler meningokok enfeksiyonu riskini belirgin biçimde artırdığından aşılama ve gerektiğinde antibiyotik profilaksisi zorunludur.

Kompleman etkinleşmesi birçok hastalıkta ikincil olarak rol oynar: sistemik lupus eritematozusta hastalık etkinliğiyle C3 ve C4 düzeyleri düşer ve izlemde kullanılır; membranoproliferatif glomerülonefrit, kriyoglobulinemi, antikor aracılı organ rejeksiyonu ve ağır sepsiste aşırı etkinleşme doku hasarına katkıda bulunur. C5a'nın nötrofil aracılı hasarı artırdığı gösterilmiştir.

Laboratuvar değerlendirmesinde C3 ve C4 düzeyleri ile toplam klasik yol etkinliğini ölçen CH50 ve alternatif yolu ölçen AH50 testleri kullanılır. Her iki tarama testinin de sıfıra yakın olması, ortak son yol bileşenlerinde eksikliği; yalnızca birinin düşük olması ilgili yolun erken bileşenlerinde sorunu düşündürür. Örneklerin uygun biçimde saklanması gerekir; kompleman proteinleri ısıya duyarlıdır ve yanlış saklama yalancı düşük sonuç verir.

Klinik açıdan yineleyen ve olağandışı enfeksiyonu olan hastada, özellikle yineleyen meningokok hastalığında ve genç yaşta gelişen otoimmün tablolarda kompleman değerlendirmesi düşünülmelidir. Aşılama, kompleman eksikliği olan hastalarda korunmanın temel taşıdır.

Eş anlamlılar

• Kompleman kaskadı

İlgili terimler

• Doğal bağışıklık
• Anjiyoödem
• Trombotik mikroanjiyopati
• Sistemik lupus eritematozus
• İmmünosüpresyon