Mutasyon
Mutasyon (İng. mutation; Lat. mutare değişmek), DNA dizisinde kalıcı değişiklik oluşmasıdır.
Etimoloji
Latince mutare (değiştirmek) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Değişiklikler, etkiledikleri alanın büyüklüğüne göre sınıflandırılır: tek nükleotit değişimleri, küçük eklenme ve eksilmeler ile büyük yapısal değişiklikler.[1]
Tek nükleotit değişimlerinde üç sonuç olasıdır. Sessiz değişimde protein değişmez.
Yanlış anlamlı değişimde bir amino asit yerine başkası geçer; etkisi, değişen bölgenin önemine bağlıdır.
Anlamsız değişimde ise erken durdurma sinyali oluşur ve protein kısa kalır; bu genellikle işlev kaybına yol açar.
Eklenme ve eksilmeler, üçün katı değilse okuma çerçevesini kaydırır; bu durumda protein tümüyle bozulur.
Bu ayrım, aynı gendeki farklı değişikliklerin neden çok farklı hastalık ağırlığı yarattığını açıklar.
Bir diğer temel ayrım, değişikliğin hangi hücrede oluştuğudur.
Üreme hücrelerindeki değişiklikler kalıtılır ve tüm vücut hücrelerinde bulunur; kalıtsal hastalıkların temelidir.
Vücut hücrelerindeki değişiklikler ise kalıtılmaz, yalnızca o hücre soyunu etkiler; kanser gelişiminin temelini oluşturur.
Bu ayrımın anlaşılmaması, genetik danışmanlıkta ciddi hatalara yol açar.
Nitekim tümör dokusunda saptanan bir değişiklik, ailenin taranmasını gerektirmez; bu ayrım için kan örneğinden inceleme yapılması gerekir.
Değişikliklerin bir bölümü zararsızdır; insan genomunda çok sayıda değişkenlik bulunur ve çoğu hastalık yapmaz.
Bu nedenle güncel terminolojide "mutasyon" yerine "varyant" terimi tercih edilmektedir; varyantlar zararlıdan zararsıza doğru sınıflandırılır.
Bu değişiklik, damgalayıcı dilin azaltılmasını ve daha doğru yorumu amaçlar.
Klinik anlamı belirsiz varyantlar önemli bir sorundur; bu sonuçlar tedavi kararına dayanak yapılmamalıdır.
Bu tuzak, genetik testlerin yaygınlaşmasıyla giderek daha sık karşılaşılan bir sorundur.
Kanser biyolojisinde sürücü ve yolcu değişiklikler ayrılır; yalnızca sürücü değişiklikler hastalığı yönlendirir ve tedavi hedefi olabilir.
Hedefe yönelik tedaviler bu ayrıma dayanır; belirli değişiklikleri taşıyan tümörler, o yolağı engelleyen ilaçlara yanıt verir.
Direnç gelişimi, tedavi sırasında yeni değişikliklerin ortaya çıkmasıyla açıklanır.
Mikroorganizmalarda değişiklikler antibiyotik ve antiviral direncin temelidir; bu süreç, gereksiz ilaç kullanımıyla hızlanır.
Radyasyon, kimyasal maddeler ve bazı virüsler değişiklik oranını artırır.
Onarım düzeneklerindeki bozukluklar, kanser yatkınlığı sendromlarına yol açar.
Eş anlamlılar
- Gen değişikliği
- Varyant
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Alberts B ve ark., Molecular Biology of the Cell, 7. baskı, 2022.