Periferik nöropati
Periferik nöropati (İng. peripheral neuropathy), çevresel sinirlerin hasarına bağlı olarak duyusal, motor ve otonom işlevlerin bozulmasıdır.
Etimoloji
Merkezî sinir sistemi dışındaki sinirleri belirten "periferik" nitelemesi ile sinir hastalığını anlatan "nöropati" sözcüğünden oluşur.
Klinik bağlam
Sınıflandırma, tanısal yaklaşımın temelini oluşturur ve dört soruya yanıt aranır: hangi lifler tutulmuştur, dağılım nasıldır, seyir ne kadar hızlıdır ve altta yatan süreç aksonal mı yoksa demiyelinizan mıdır.
Dağılım açısından en sık biçim, uzunluğa bağlı simetrik polinöropatidir; en uzun lifler önce etkilendiğinden bulgular ayak uçlarından başlar ve yukarı ilerler — çorap-eldiven dağılımı bu şekilde açıklanır. Mononöropati tek bir siniri; mononöritis multipleks ise birbirinden bağımsız birden çok siniri tutar ve bu örüntü vaskülit, diyabet, sarkoidoz ve enfeksiyonları düşündürerek acil değerlendirme gerektirir.[1]
Aksonal ve demiyelinizan ayrımı, nedenleri daraltır. Aksonal biçimler daha sıktır ve toksik-metabolik nedenlerle ilişkilidir; demiyelinizan biçimler ise bağışıklık aracılı hastalıkları — Guillain-Barré sendromu ve kronik inflamatuar demiyelinizan polinöropati — düşündürür. Bu ikinci grup tedavi edilebilir olduğundan ayrımın yapılması klinik açıdan belirleyicidir.
En sık neden diyabettir. Diğer nedenler arasında B12 vitamini eksikliği, alkol kullanım bozukluğu, hipotiroidi, kronik böbrek yetmezliği, ilaçlar — kemoterapötikler, izoniyazid, metronidazol, linezolid, amiodaron — , ağır metaller, HIV enfeksiyonu, monoklonal gammopati, amiloidoz, paraneoplastik sendromlar ve kalıtsal biçimler bulunur. Metformin kullananlarda B12 eksikliğinin araştırılması, sıklıkla atlanan ve kolayca düzeltilebilen bir nedendir.
Değerlendirmede geri döndürülebilir nedenlerin taranması önceliklidir: tam kan sayımı, kan şekeri ve HbA1c, B12 vitamini, tiroit işlevleri, böbrek ve karaciğer işlevleri, protein elektroforezi. Elektromiyografi ve sinir iletim çalışmaları, sınıflandırmayı ve dağılımı belirler.
Klinik açıdan uyarı bulguları bilinmelidir: hızlı ilerleyen seyir, ağırlıklı motor tutulum, asimetrik dağılım, solunum güçlüğü ve otonom bulgular. Bu özellikler, Guillain-Barré sendromu ve vaskülitik nöropati gibi acil tabloları düşündürür.
Guillain-Barré sendromu, günler içinde ilerleyen simetrik güçsüzlük, refleks kaybı ve solunum yetmezliğiyle seyreder. Bu hastalarda en kritik nokta solunum izlemidir: oksijen satürasyonu geç düşer ve normal olması yanıltıcıdır. Karar, solunum kapasitesi ölçümleri, konuşma güçlüğü, sekresyonun atılamaması ve yorgunluk bulgularına dayandırılmalıdır. Tedavide damar içi immünglobulin ya da plazma değişimi kullanılır; kortikosteroidlerin etkisiz olduğu gösterilmiştir. Ayrıca otonom dengesizlik nedeniyle ritim bozukluğu ve kan basıncı dalgalanmaları görülebilir.
Ağrılı biçimlerde tedavide gabapentinoidler, duloksetin ve trisiklik antidepresanlar kullanılır; opioidler uzun süreli kullanımda önerilmez. Hedefin ağrının tümüyle yok edilmesi değil, işlevselliğin ve uykunun iyileştirilmesi olduğu paylaşılmalıdır.
Duyu kaybı bulunan hastalarda koruyucu duyunun ortadan kalkması, yaralanma ve ülser riskini artırır; düzenli ayak muayenesi, uygun ayakkabı ve günlük kontrol önerilir. Ayrıca denge bozukluğu nedeniyle düşme riski yükselir; ev güvenliği düzenlemeleri ve denge eğitimi tedavinin parçasıdır.
Anestezi açısından, denervasyon bulunan hastalarda süksinilkolin hiperkalemi riski nedeniyle kullanılmamalı; bölgesel anestezi kararı, var olan defisitin belgelenmesiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Eş anlamlılar
- Polinöropati
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 12. baskı, 2023.