SOFA
SOFA (İng. Sequential Organ Failure Assessment), kritik hastalarda altı organ sisteminin işlev bozukluğunu sayısal olarak derecelendiren skorlama sistemidir. Sepsis tanımının da temelini oluşturur.
Etimoloji
Kısaltma, İngilizce "Sequential Organ Failure Assessment" (ardışık organ yetmezliği değerlendirmesi) ifadesinin baş harflerinden oluşur; ilk adı sepsisle ilişkili organ yetmezliği değerlendirmesiydi.
Klinik bağlam
Skor altı sistemi değerlendirir: solunum, pıhtılaşma, karaciğer, dolaşım, merkezi sinir sistemi ve böbrek. Her sistem için bozukluğun derecesine göre puan verilir ve toplam puan hesaplanır. Solunum için oksijen basıncının solunan oksijen oranına bölünmesiyle elde edilen değer, pıhtılaşma için trombosit sayısı, karaciğer için bilirubin, dolaşım için ortalama arter basıncı ve vazopresör gereksinimi, sinir sistemi için Glasgow koma skalası, böbrek için kreatinin düzeyi ve idrar çıkışı kullanılır.[1]
Sistemin özgün amacı, tek bir hastanın ölüm olasılığını tahmin etmek değil, organ işlev bozukluğunun zaman içindeki seyrini tanımlamaktı. "Ardışık" sözcüğü bu yanı vurgular: skorun günlük olarak yinelenmesi, hastalığın ilerlediğini ya da gerilediğini nesnel biçimde gösterir. Başlangıç değerinden çok, izlemdeki değişimin ve en yüksek değerin prognozla daha güçlü ilişkili olduğu gösterilmiştir. Yüksek toplam puan artan ölüm oranıyla ilişkilidir; ancak bireysel kararların bu değere dayandırılması uygun değildir.
Skorun günümüzdeki en yaygın kullanımı sepsis tanımındadır. Güncel tanımda sepsis, enfeksiyona karşı düzensiz konak yanıtına bağlı yaşamı tehdit eden organ işlev bozukluğu olarak tanımlanır ve organ işlev bozukluğu, SOFA skorunda başlangıca göre belirli bir artışla nesnelleştirilir. Septik şok ise vazopresör gereksinimi ve yükselmiş laktatla birlikte tanımlanır. Bu yaklaşım, önceki dönemde kullanılan sistemik enflamatuvar yanıt ölçütlerinin özgüllüğünün düşük olması nedeniyle benimsenmiştir.[2]
Yatak başında hızlı değerlendirme için türetilen kısaltılmış biçim — qSOFA — solunum sayısı, bilinç değişikliği ve sistolik kan basıncından oluşur; laboratuvar gerektirmemesi üstünlüğüdür. Ancak duyarlılığının düşük olduğu, erken tanıma aracı olarak kullanıldığında olguların önemli bir bölümünü kaçırdığı gösterilmiştir. Bu nedenle güncel kılavuzlar, qSOFA'nın tek başına tarama aracı olarak kullanılmasını önermemekte; erken uyarı sistemleriyle birlikte ve klinik değerlendirmeyi tamamlayıcı biçimde kullanılmasını vurgulamaktadır.[3]
Uygulamada sınırlılıkların bilinmesi gerekir. Skor, kronik organ hastalığı olan hastalarda başlangıçta da yüksektir; bu nedenle akut bozukluğun belirlenmesi için hastanın bilinen ya da varsayılan bazal değerinden sapmanın hesaplanması gerekir. Bazı bileşenler tedaviden doğrudan etkilenir: sedasyon Glasgow koma skalasını düşürür, mekanik ventilasyon ve oksijen tedavisi solunum puanını değiştirir, diüretik kullanımı idrar çıkışını etkiler, vazopresör dozu klinik alışkanlığa göre farklılık gösterir. Kronik diyaliz hastasında kreatinin ve idrar çıkışının yorumu ayrıdır. Bu etkenler skorun karşılaştırılabilirliğini sınırlar.
Skorun ikinci kullanım alanı araştırma ve kalite değerlendirmesidir: hasta gruplarının hastalık ağırlığı bakımından karşılaştırılmasını, klinik çalışmalarda denk gruplar oluşturulmasını ve yoğun bakım birimlerinin sonuçlarının risk düzeltmesiyle değerlendirilmesini sağlar. Bu amaçla APACHE ve SAPS gibi diğer skorlarla birlikte kullanılır; ancak bu sistemler yatış anındaki durumu esas alırken, SOFA'nın günlük izlemeye uygun olması ayırt edici özelliğidir.
Kaynak kısıtlılığı yaşanan olağanüstü durumlarda, tedavi önceliklendirmesinde SOFA skorunun kullanılması gündeme gelmiş; ancak bireysel prognoz öngörüsünün sınırlı doğruluğu ve belirli hasta gruplarına karşı sistematik dezavantaj yaratma olasılığı nedeniyle tek ölçüt olarak kullanılmasının etik ve bilimsel açıdan sorunlu olduğu vurgulanmıştır.
Eş anlamlılar
- Ardışık organ yetmezliği değerlendirmesi
- SOFA skoru
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Vincent JL ve ark., The SOFA (Sepsis-related Organ Failure Assessment) score to describe organ dysfunction/failure, 1996.
- ↑ Singer M ve ark., The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3), 2016.
- ↑ Evans L ve ark., Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock 2021, 2021.