Tendon
Tendon (İng. tendon; Lat. tendere "germek"), kası kemiğe bağlayan, yoğun ve düzenli kollajen liflerden oluşan bağ dokusu yapısıdır. Kasın ürettiği gücü iskelete aktarır.
Etimoloji
Latince tendere (germek, uzatmak) fiilinden türer; yapının gerilim taşıma işlevini belirtir. Türkçede "kiriş" karşılığı da kullanılır.
Klinik bağlam
Tendonun yapısı işlevine uyarlanmıştır: paralel dizilmiş tip I kollajen lifleri, çekme kuvvetine karşı yüksek dayanıklılık sağlar. Buna karşılık kan akımı görece azdır; bu özellik, iyileşmenin neden yavaş olduğunu ve yaralanmaların neden aylarca sürebildiğini açıklar. Bazı tendonlar, sürtünmenin fazla olduğu bölgelerde kılıf içinde seyreder; kılıf iltihabı (tenosinovit) ayrı bir klinik tablodur.[1]
En sık karşılaşılan patoloji, aşırı kullanıma bağlı tendinopatidir. Adında iltihap eki bulunan "tendinit" terimi yaygın kullanılsa da, kronik olgularda baskın bulgu inflamasyon değil dejenerasyondur: kollajen dizilimi bozulur, damarlanma ve hücresel değişiklikler ortaya çıkar. Bu ayrım tedaviyi doğrudan etkiler — antiinflamatuvar tedavinin yararı sınırlıdır, buna karşılık kademeli yüklenme egzersizleri, özellikle eksantrik egzersiz programları, yapının yeniden düzenlenmesini sağlayarak etkili bulunmuştur.
Yaygın örnekler arasında aşil tendinopatisi, rotator manşet hastalığı, lateral epikondilit ("tenisçi dirseği") ve patellar tendinopati sayılır. Risk etkenleri arasında ani yüklenme artışı, yetersiz toparlanma, kas dengesizliği, obezite, diabetes mellitus ve bazı ilaçlar bulunur. Florokinolon grubu antibiyotikler, tendon yırtılması riskini artırdığı gösterilmiş ilaçlardır; risk, ileri yaş, kortikosteroid kullanımı ve böbrek yetmezliğinde belirginleşir ve bu birliktelik reçete yazarken göz önüne alınmalıdır. Uzun süreli kortikosteroid kullanımı da yapıyı zayıflatır; tendon içine yapılan enjeksiyonlardan kaçınılır.
Akut yırtılmalar, ani ve güçlü kasılma sırasında oluşur. Aşil tendonu yırtılması tipik bir örnektir: hasta topuğuna vurulmuş gibi bir his tanımlar, ayak parmak ucuna basamaz ve muayenede baldır sıkıldığında ayak bileğinde hareket oluşmaz (Thompson testi). Bu bulgu tanısaldır ve görüntüleme beklenmeden değerlendirilmelidir. Ultrason ve manyetik rezonans görüntüleme tanıyı doğrular; tedavi cerrahi ya da konservatif olabilir ve karar hasta özelliklerine göre verilir.
Tendonlar, klinik muayenenin de aracıdır: derin tendon refleksleri, tendona vurularak kas iğciğinin gerilmesi ve refleks yanıtın değerlendirilmesiyle sinir sisteminin bütünlüğü hakkında bilgi verir. Reflekslerin azalması alt motor nöron tutulumunu, canlı olması ise üst motor nöron tutulumunu düşündürür — bu ayrım nörolojik muayenenin temel taşlarındandır.
Yoğun bakım bağlamında uzun süreli hareketsizlik, tendon kısalmasına ve eklem kontraktürlerine yol açar; bu, taburculuk sonrası işlevi doğrudan etkileyen ve büyük ölçüde önlenebilir bir sorundur. Eklem hareket açıklığının düzenli olarak korunması, uygun atelleme ve erken mobilizasyon bakımın parçalarıdır. Ayrıca ödemli hastalarda ve uygunsuz pozisyonlarda tendon çevresindeki yapılar bası altında kalabilir.[2]
Klinik tuzakların başında, tendinopatinin tümüyle dinlenmeyle tedavi edilmeye çalışılması gelir; tam istirahat yapıyı daha da zayıflatır, kademeli yüklenme ise iyileşmeyi destekler. Bir diğeri, aşil yırtılmasında ayak bileğinin hâlâ hareket edebilmesine güvenilerek tanının atlanmasıdır — diğer kaslar hareketi kısmen sağlayabilir, bu nedenle Thompson testi yapılmalıdır.
Eş anlamlılar
- Kiriş
- Tendo