Fasya
Fasya (İng. fascia; Lat. fascia "bant, şerit"), kasları, damar-sinir demetlerini ve organları saran, bölmelere ayıran bağ dokusu tabakasıdır. Yüzeyel ve derin biçimleri bulunur; derin fasya, kas bölmelerinin sınırlarını çizerek klinik açıdan belirleyici bir yapı oluşturur.
Etimoloji
Latince fascia sözcüğü bant, sargı ya da şerit anlamına gelir ve yapının tabaka biçimindeki görünümünü betimler.
Klinik bağlam
Fasyanın klinik önemi, esnemeyen bir zarf oluşturmasından kaynaklanır. Derin fasya ile çevrili kas bölmeleri sabit hacimlidir; içindeki hacim arttığında basınç hızla yükselir. Bu ilişki, kompartman sendromunun temelidir: yükselen doku basıncı kılcal perfüzyonu keser, iskemi ve ödem birbirini besleyerek kısır döngü kurar. Tedavi olan fasyotomi de doğrudan bu anatomik gerçeğe dayanır — fasyanın boydan boya açılması, basıncı düşürmenin tek etkili yoludur.[1]
İkinci önemli özellik, fasya düzlemlerinin enfeksiyon ve sıvı için yayılım yolu oluşturmasıdır. Nekrotizan fasiit, bu düzlemler boyunca hızla ilerleyen ve deri bulguları yüzeyel kalırken derinde geniş doku yıkımı yaratan bir tablodur; ağrının muayene bulgularıyla orantısız biçimde şiddetli olması, sistemik toksisite ve hızlı ilerleme uyarıcıdır. Tanı gecikmesi ölümcüldür ve tedavi, acil cerrahi debridman ile geniş spektrumlu antibiyotik birlikteliğidir. Benzer biçimde boyun fasya düzlemleri, ağız ve diş kaynaklı enfeksiyonların mediastene ilerlemesine yol açabilir.
Fasya, rejyonal anestezi pratiğinde de merkezî bir kavram haline gelmiştir. Fasya düzlemi blokları, lokal anesteziğin iki fasya tabakası arasına verilerek o düzlemde seyreden sinirlerin etkilenmesi ilkesine dayanır; sinirin doğrudan hedeflenmesi gerekmediğinden ultrason kılavuzluğunda güvenle uygulanabilir. Karın ön duvarı, göğüs duvarı ve kalça çevresine yönelik bloklar bu yaklaşımın örnekleridir. Bu tekniklerin analjezi sağlayıp opioid gereksinimini azalttığı gösterilmiştir; ancak yayılımın öngörülebilirliği sınırlıdır ve geniş hacimli uygulamalar nedeniyle lokal anestezik sistemik toksisitesi açısından toplam doz dikkatle hesaplanmalıdır.[2]
Yapı, kronik ağrı ve hareket sistemi hastalıklarında da rol oynar. Plantar fasiit, topuk ağrısının sık nedenlerindendir; Dupuytren kontraktüründe palmar fasyada nodül ve bant oluşumu parmaklarda kalıcı fleksiyona yol açar. Miyofasyal ağrı sendromlarında fasya ile kas arasındaki etkileşim tartışılan bir konudur.
Cerrahi açıdan fasya, karın duvarının gücünü sağlayan katmandır; kapama tekniğinin yetersizliği ya da iyileşmenin bozulması insizyonel herniye yol açar. Karın içi basıncın patolojik biçimde yükseldiği abdominal kompartman sendromunda ise fasyanın açık bırakılması — açık karın yönetimi — tedavinin parçası olabilir; bu durumda geçici kapama yöntemleri ve daha sonra kademeli kapama uygulanır.
Yoğun bakım bağlamında fasya ile ilgili iki tablo öne çıkar: ekstremite kompartman sendromu ve abdominal kompartman sendromu. İkincisi, ağır sepsis, masif sıvı resüsitasyonu, pankreatit, travma ve büyük karın cerrahisi sonrasında gelişir; mesane içi basınç ölçümüyle izlenir ve organ işlev bozukluğu eşlik ettiğinde dekompresyon gerekir.
Klinik tuzakların başında, ekstremitede nabzın alınmasının kompartman sendromunu dışladığı yanılgısı gelir; doku perfüzyonu, arteriyel nabız kaybolmadan çok önce bozulur. Bir diğeri, nekrotizan fasiitte deri görünümünün yanıltıcı biçimde ılımlı olabilmesi ve bu nedenle cerrahi keşfin geciktirilmesidir.
Eş anlamlılar
- Kılıf zarı
- Fascia