Tüberküloz

Tüberküloz (İng. tuberculosis; Lat. tuberculum, küçük şişlik), Mycobacterium tuberculosis basilinin yol açtığı, en sık akciğerleri tutan kronik enfeksiyon hastalığıdır. Dünyada tek bir etkene bağlı en önemli ölüm nedenlerinden biridir.

Etimoloji

Latince küçük yumru anlamındaki tuberculum sözcüğünden türetilmiştir; dokularda oluşan tüberkül adı verilen granülomlara gönderme yapar.

Klinik bağlam

Etken, hasta bireyin öksürmesiyle havaya yayılan çekirdekçikler yoluyla bulaşır; damlacık değil, havada uzun süre asılı kalabilen partiküllerle geçtiği için korunmada havalandırma ve solunum koruyucusu belirleyicidir. Basil, akciğerde makrofajlar tarafından alınır; hücre içinde yaşamayı sürdürerek T hücresi aracılı yanıtı tetikler ve çevresinde granülom oluşur. Sağlam bağışıklıkta bu yapı basili sınırlar ancak tümüyle yok etmez; latent enfeksiyon böyle ortaya çıkar. Bağışıklık zayıfladığında — HIV enfeksiyonu, tümör nekroz faktörü engelleyicileri, kortikosteroid kullanımı, diyabet, kronik böbrek yetmezliği, malnütrisyon ya da ileri yaş — odak yeniden etkinleşir.

Akciğer tutulumunda üç haftadan uzun süren öksürük, balgam, kanlı balgam, ateş, gece terlemesi, iştahsızlık ve kilo kaybı tipiktir. Belirtilerin sinsi olması, tanının haftalarca gecikmesine yol açar. Akciğer grafisinde erişkinde üst loblarda infiltrasyon ve kavite görülmesi klasiktir; ancak bağışıklığı baskılanmış hastalarda görünüm atipiktir ve alt lob tutulumu ya da yaygın dağılım olabilir. Akciğer dışı biçimler arasında plevra, lenf bezi, kemik ve eklem (Pott hastalığı), böbrek, perikart, karın zarı ve merkezî sinir sistemi tutulumu bulunur; tüberküloz menenjiti en ağır seyreden biçimdir. Kan yoluyla yayılan miliyer tüberkülozda akciğerde yaygın küçük nodüller görülür ve tablo hızla ağırlaşabilir.

Tanıda balgamın asit-fast boyaması ve kültürü temel yöntemdir; kültür altın standarttır ancak haftalar alır. Nükleik asit testleri hem etkeni hızla gösterir hem rifampisin direncini saptar; bu nedenle günümüzde ilk basamak tanı aracı olarak önerilir. Latent enfeksiyon, tüberkülin deri testi ya da interferon gama salınım testiyle araştırılır; bu testler etkin hastalığı göstermez, yalnızca bağışıklık belleğini yansıtır. Etkin hastalık dışlanmadan latent tedaviye başlanması, tek ilaçla tedaviye ve direnç gelişimine yol açan ciddi bir hatadır.

Tedavi çok ilaçlı ve uzun sürelidir. Standart yaklaşım, iki aylık yoğun dönemde dört ilaç — izoniyazid, rifampisin, pirazinamid ve etambutol — ardından idame döneminde iki ilaç kullanılmasıdır; toplam süre altı aydır ve tutulum yerine göre uzatılır. İzoniyazide bağlı periferik nöropatiyi önlemek için piridoksin eklenir. Karaciğer toksisitesi en sık ciddi yan etkidir; etambutol görme siniri toksisitesi, rifampisin ise çok sayıda ilaç etkileşimi açısından izlenir. Tedavinin yarım bırakılması hem nüksün hem çok ilaca dirençli hastalığın başlıca nedenidir; bu nedenle doğrudan gözetimli tedavi ve hasta desteği, programın ayrılmaz parçasıdır.

Çok ilaca dirençli ve yaygın dirençli biçimler, uzun süreli ve daha toksik rejimler gerektirir; direnç testi sonuçlarına göre uzman merkezlerde yönetilir. HIV ile birlikte görülen olgularda antiretroviral tedavinin zamanlaması önemlidir; erken başlanması sağkalımı artırır ancak bağışıklık yeniden yapılanma sendromu riski taşır. Merkezî sinir sistemi ve perikart tutulumunda kortikosteroid eklenmesi ölüm oranını azaltır.

Korunmada olgunun erken bulunması ve tedavi edilmesi en etkili yöntemdir; temaslı taraması, latent enfeksiyonun tedavisi ve sağlık kuruluşlarında havayolu izolasyonu tamamlayıcıdır. BCG aşısı çocukluk çağında ağır biçimlere karşı koruma sağlar ancak erişkinde akciğer tutulumunu güvenilir biçimde önlemez.

Eş anlamlılar

• Verem
• İnce hastalık

İlgili terimler

• Mycobacterium tuberculosis
• Granülom
• Plevral efüzyon
• HIV enfeksiyonu
• Hemoptizi