Varisella-zoster virüsü

Varisella-zoster virüsü (İng. varicella-zoster virus), su çiçeği ve zonaya yol açan insan herpesvirüsüdür. Birincil enfeksiyondan sonra duyu ganglionlarında ömür boyu gizli kalır.

Etimoloji

Latince küçük çiçek anlamındaki varicella ile Yunanca kuşak anlamındaki zoster sözcüklerinden oluşur; ikincisi zonanın gövdeyi saran döküntü biçimini anlatır.

Klinik bağlam

Virüs, herpesvirüs ailesinin bir üyesidir ve insan dışında konağı yoktur. Bulaş, solunum yolu ve döküntü içeriğiyle temas yoluyla gerçekleşir; havada asılı kalabilen partikküllerle geçtiğinden bulaşıcılığı çok yüksektir. Bu nedenle hastanede yatan olgularda havayolu izolasyonu ile temas önlemlerinin birlikte uygulanması gerekir.

Birincil enfeksiyon su çiçeğidir. Ateş ve halsizliğin ardından gövdeden başlayıp yayılan kaşıntılı döküntü ortaya çıkar; makül, papül, vezikül ve kabuk evrelerinin aynı anda bir arada görülmesi ayırt edicidir. Çocuklukta çoğunlukla iyi seyreder; erişkinde, gebede ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde ise ağırdır. Erişkinde en önemli komplikasyon varisella pnömonisidir; sigara içenlerde ve gebelerde risk yüksektir, solunum yetmezliğine ilerleyebilir. Diğer komplikasyonlar deri lezyonlarının bakteriyel enfeksiyonu, serebellit, ensefalit, hepatit ve kanama eğilimidir. Gebeliğin ilk yarısında geçirilen enfeksiyon konjenital varisella sendromuna yol açabilir; doğuma çok yakın dönemde geçirilmesi ise yenidoğanda ağır yaygın hastalık riski taşır.

İyileşmenin ardından virüs, arka kök ve kraniyal sinir ganglionlarında gizli kalır. Hücresel bağışıklığın yaşla ya da hastalıkla zayıflaması durumunda yeniden etkinleşerek zonaya neden olur. Zonada tek bir dermatomu tutan, orta hattı geçmeyen ağrılı veziküler döküntü görülür; döküntüden birkaç gün önce başlayan yanıcı ağrı, başka nedenlere bağlanarak gecikmeye yol açabilen bir tuzaktır. Trigeminal sinirin oftalmik dalının tutulduğu biçimde göz tehlikededir; burun ucunda lezyon bulunması (Hutchinson belirtisi) göz tutulumunu düşündürür ve acil göz değerlendirmesi gerektirir. Ramsay Hunt sendromunda kulak kepçesinde döküntü, yüz felci ve işitme-denge bozukluğu birlikte görülür. Bağışıklığı baskılanmış hastalarda döküntü birden çok dermatoma yayılabilir ve iç organ tutulumu gelişebilir.

Zonanın en sık kalıcı sorunu, döküntü geçtikten sonra süren postherpetik nevraljidir; yaşla birlikte sıklığı artar ve yaşam niteliğini belirgin biçimde bozar. Virüs ayrıca damar duvarını tutarak inme riskini artırabilir.

Tanı çoğunlukla klinik görünümle konur; kuşkulu olgularda lezyondan alınan örnekte polimeraz zincir tepkimesi kesin sonuç verir. Merkezî sinir sistemi tutulumunda beyin omurilik sıvısında aynı yöntem kullanılır.

Tedavide asiklovir, valasiklovir ve famsiklovir kullanılır; ilacın döküntünün ilk günlerinde başlatılması iyileşmeyi hızlandırır ve komplikasyonları azaltır. Ağır olgularda, göz tutulumunda ve bağışıklığı baskılanmış hastalarda damar yolundan tedavi ve hastaneye yatış gerekir. Böbrek işlevine göre doz ayarlaması ve yeterli sıvı alımı önemlidir; ayrıca yüksek dozda nörolojik yan etkiler görülebilir. Ağrı yönetimi, postherpetik nevralji gelişimini azaltmak açısından tedavinin ayrılmaz parçasıdır; yerleşmiş nevraljide gabapentinoidler, trisiklik antidepresanlar ve yerel tedaviler kullanılır.

Korunmada iki aşı vardır: çocukluk çağında uygulanan canlı zayıflatılmış su çiçeği aşısı ve erişkinde zonayı önlemek için kullanılan rekombinant kuşak aşısı. İkincisi canlı olmadığından bağışıklığı baskılanmış kişilerde de uygulanabilir ve hem zonayı hem postherpetik nevraljiyi belirgin biçimde azaltır. Bağışıklığı olmayan riskli kişilerde temas sonrası aşı ya da özgül immünglobulin uygulanır.

Eş anlamlılar

• İnsan herpesvirüsü 3
• VZV

İlgili terimler

• Su çiçeği
• Zona
• Postherpetik nevralji
• Herpes simpleks virüsü
• Asiklovir