Nöron

Nöron (İng. neuron; Yun. neuron, sinir), sinir sisteminin bilgiyi alan, işleyen ve ileten temel hücresidir.

Etimoloji

Yunanca sinir anlamındaki neuron sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

Hücre üç temel bölümden oluşur: bilgiyi alan dendritler, hücre gövdesi ve bilgiyi ileten akson. Akson uçları, sinapslar aracılığıyla diğer hücrelerle iletişim kurar. İletim, elektriksel olarak aksiyon potansiyeli ile, hücreler arasında ise kimyasal ileticilerle sağlanır.

Miyelin kılıfı, merkezî sinir sisteminde oligodendrositler, çevresel sinir sisteminde Schwann hücreleri tarafından üretilir. Kılıftaki boşluklar sayesinde uyarı sıçrayarak ilerler; bu, iletim hızını belirgin biçimde artırır. Miyelin kaybı, iletimin yavaşlamasına ya da bloke olmasına yol açar; multipl skleroz ve Guillain-Barré sendromunun klinik bulguları bu temele dayanır.

Hücrenin enerji gereksinimi çok yüksektir ve neredeyse tümüyle glukoz ile oksijene bağımlıdır; enerji deposu yoktur. Bu nedenle beyin, iskemiye ve hipoglisemiye vücuttaki en duyarlı dokudur; kan akımının kesilmesinden dakikalar sonra geri dönüşsüz hasar başlar. Kardiyak arrestte zamanın belirleyici olması ve hipogliseminin acil düzeltilmesi bu gerçeğe dayanır.

İskemide hücre ölümü, eksitotoksisite adı verilen süreçle hızlanır: enerji üretimi bozulduğunda iyon dengesi bozulur, aşırı glutamat salınır, kalsiyum hücre içine dolar ve yıkıcı enzimler etkinleşir. Bu düzeneğin anlaşılması, inme tedavisindeki penumbra kavramının ve zamanın önemini açıklar.

Sınıflandırmada motor, duyusal ve ara nöronlar ayırt edilir. Klinik açıdan en kullanışlı ayrım, üst ve alt motor nöron tutulumudur. Üst motor nöron hasarında spastisite, canlı refleksler ve patolojik refleksler; alt motor nöron hasarında kas erimesi, fasikülasyonlar ve gevşek güçsüzlük görülür. Bu iki bulgu kümesinin bir arada bulunması, motor nöron hastalığının tanımlayıcı özelliğidir.

Yenilenme kapasitesi, merkezî ve çevresel sinir sisteminde farklıdır. Çevresel sinirlerde akson, uygun koşullarda yavaş biçimde yeniden büyüyebilir; bu nedenle sinir onarımı sonrası işlevsel iyileşme mümkündür. Merkezî sinir sisteminde ise yenilenme çok sınırlıdır; iyileşme büyük ölçüde plastisiteye — var olan bağlantıların yeniden düzenlenmesine — dayanır. Rehabilitasyonun etkinliği bu ilkeye dayanır ve erken, yoğun, göreve özgü çalışmanın neden önemli olduğunu açıklar.

Hücre gövdesinin bulunduğu bölgeye göre klinik bulgular farklılaşır: omurilik ön boynuz hücrelerinin tutulduğu hastalıklarda kas erimesi ve seğirmeler; arka kök gangliyonlarının tutulduğu durumlarda duyusal bulgular öne çıkar.

Sinaptik iletim, birçok ilacın hedefidir. Yerel anestezikler sodyum kanallarını, antiepileptikler farklı iyon kanallarını ve ileticileri, antidepresanlar geri alım taşıyıcılarını etkiler. Nöromüsküler kavşak ise anestezide kas gevşeticilerin hedefidir.

Nörodejeneratif hastalıklarda, belirli nöron gruplarının seçici biçimde kaybolması tabloyu belirler: Parkinson hastalığında substantia nigradaki dopaminerjik hücreler, Alzheimer hastalığında kolinerjik ve kortikal nöronlar, motor nöron hastalığında motor hücreler etkilenir. Bu seçici kırılganlığın nedenleri araştırma konusudur.

Eş anlamlılar

• Sinir hücresi

İlgili terimler

• Aksiyon potansiyeli
• Sinaps
• Miyelin
• Motor nöron hastalığı
• Nöropati