Kollateral dolaşım
Kollateral dolaşım (İng. collateral circulation), bir damarın daralması ya da tıkanması durumunda dokunun kanlanmasını sürdüren yan damar ağıdır.
Etimoloji
Latince com- (birlikte) ve lateralis (yan) sözcüklerinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Ağ, doğuştan var olan küçük bağlantı damarlarının, akım ve basınç farkı etkisiyle genişlemesiyle oluşur. Süreç günler-aylar sürer; bu nedenle yavaş gelişen tıkanıklıklarda etkili, ani tıkanmalarda ise yetersizdir. Bu zaman farkı, aynı damarın tıkanmasının neden bazı hastalarda ölümcül, bazılarında sessiz olduğunu açıklar.[1]
Kalpte, yavaş ilerleyen koroner darlıklarda gelişen ağ, tıkanma anında kalp kası hasarını sınırlar. Bu nedenle uzun süredir angina yakınması olan hastada gelişen enfarktüs, ilk kez belirti veren hastadakinden daha küçük olabilir. Buna karşılık ani plak yırtılmasıyla gelişen tıkanmada bu koruma bulunmaz.
Beyin dolaşımında Willis poligonu, ana atardamarlar arasında doğal bir bağlantı sağlar. Bu halkanın tam olup olmaması kişiden kişiye değişir; eksik olduğunda tek taraflı tıkanma daha büyük hasara yol açar. Ayrıca dış ve iç karotis sistemleri arasındaki bağlantılar, karotis tıkanmalarında koruyucu olabilir. Bu değişkenlik, aynı damar tıkanmasının farklı hastalarda neden farklı sonuç doğurduğunu açıklar.
Uzuvlarda gelişen ağ, periferik arter hastalığında yürüme mesafesinin korunmasını sağlar. Düzenli yürüyüş programlarının bu hastalarda etkili olmasının nedenlerinden biri, bu ağın gelişimini desteklemesidir; egzersiz tedavisi, bu hastalıkta en iyi kanıtlanmış girişimlerdendir.
Karın içi dolaşımda bağırsakları besleyen atardamarlar arasında zengin bağlantılar bulunur; bu nedenle bir damarın yavaş tıkanması belirti vermeyebilir. Ancak bu ağın yetersiz kaldığı sınır bölgeler vardır ve düşük akım durumlarında öncelikle bu alanlar zarar görür.
Toplardamar sisteminde ise ağ gelişimi, tıkanmanın göstergesidir. Portal hipertansiyonda karın duvarında belirginleşen damarlar ve özofagus varisleri, portal kanın alternatif yollara yönelmesini yansıtır. Varis kanaması, bu uyumun ölümcül sonucudur. Üst ana toplardamar tıkanmasında boyun ve göğüs duvarında genişlemiş damarlar görülür.
Klinik değerlendirmede önemli bir tuzak, ağın varlığının damar hastalığının hafif olduğu anlamına gelmemesidir; tam tersine, gelişmiş bir ağ ileri ve uzun süreli bir tıkanmayı gösterir. Bu nedenle bulgu, hastalığın ciddiyetinin göstergesi olarak yorumlanmalıdır.
Bir diğer tuzak, cerrahi ve girişimsel işlemlerde bu damarların zarar görmesidir; koruyucu ağın kesilmesi, ani iskemiye yol açabilir.
Ağın gelişimini destekleyen etkenler arasında düzenli egzersiz, iyi denetlenen kan basıncı ve risk etkenlerinin yönetimi bulunur; sigara ve diyabet ise gelişimi bozar.
Görüntülemede anjiyografi ve tomografik yöntemler bu damarları gösterir; girişim planlamasında yol gösterici olur.
Eş anlamlılar
- Yan dolaşım
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Libby P ve ark. (ed.), Braunwald's Heart Disease, 12. baskı, 2021.