Prolaktinoma

Prolaktinoma (İng. prolactinoma), prolaktin salgılayan iyi huylu hipofiz tümörüdür.

Etimoloji

Prolaktin hormonunun adı ile Yunanca -oma (kitle) ekinin birleşimidir.

Hipofiz tümörlerinin en sık görülen işlevsel türüdür; salgıladığı hormon nedeniyle erken belirti verir.^[1]

Boyutuna göre iki gruba ayrılır; belirli bir çapın altındakiler mikroadenom, üstündekiler makroadenom olarak adlandırılır.

Bu ayrım, hem klinik tabloyu hem tedavi kararını belirler.

Yüksek prolaktin, gonadotropin salınımını baskılar; sonuçta cinsiyet hormonları azalır.

Kadınlarda adet düzensizliği, adet görememe, süt gelmesi ve kısırlık görülür.

Erkeklerde ise cinsel istek azalması, sertleşme sorunu ve kısırlık öndedir; süt gelmesi seyrektir.

Bu fark nedeniyle erkeklerde tanı gecikir; tümör büyüdüğünde bası bulgularıyla fark edilir.

Bası bulguları arasında görme alanı daralması ve baş ağrısı bulunur; görme siniri kesişme yerinin baskılanması tipik alan kaybını oluşturur.

Prolaktin yüksekliğinin en sık nedeni tümör değildir; bu, alanın en önemli ayrımıdır.

İlaçlar, özellikle dopamin engelleyici antipsikotikler, bulantı kesiciler ve bazı antidepresanlar yüksekliğe yol açar.

Gebelik, emzirme, hipotiroidi, böbrek yetmezliği ve göğüs duvarı uyarımı diğer nedenlerdir.

Bu nedenle görüntülemeden önce ilaç öyküsü, gebelik ve tiroit değerlendirmesi yapılmalıdır.

Hipotiroidide artan TRH, prolaktini uyarır; tiroit tedavisiyle düzey normale döner ve gereksiz tedaviden kaçınılır.

Bir diğer önemli ayrım, sap basısı etkisidir. Hipofiz sapına bası yapan hormon salgılamayan tümörler de prolaktini yükseltir.

Bu durumda yükseklik ılımlıdır; oysa gerçek prolaktinomada düzey tümör boyutuyla orantılı biçimde çok yüksektir.

Bu ayrımın yapılmaması, cerrahi gerektiren bir tümörün ilaçla tedavi edilmeye çalışılmasına yol açar.

Laboratuvarda kanca etkisi adı verilen bir tuzak vardır; çok yüksek düzeylerde ölçüm yalancı olarak düşük çıkabilir.

Bu nedenle büyük tümörü olan ancak prolaktini hafif yüksek bulunan hastada, örneğin seyreltilerek yinelenmesi gerekir.

Bu ayrıntı, yanlış tanının önlenmesinde belirleyicidir.

Tedavide dopamin agonistleri ilk seçenektir; bu, hipofiz tümörleri arasında ilaçla tedavinin cerrahiye üstün olduğu ender bir durumdur.

Bu ilaçlar hem hormon düzeyini düşürür hem tümörü küçültür; büyük tümörlerde bile belirgin küçülme sağlanır.

Cerrahi, ilaca yanıtsız, dayanılamayan ya da görme kaybı ilerleyen olgularda uygulanır.

Gebelik planlayan hastada tedavi yönetimi ayrı bir dikkat gerektirir.

↑ Melmed S ve ark. (ed.), Williams Textbook of Endocrinology, 14. baskı, 2020.