Stres dozu

Stres dozu (İng. stress dose), adrenal işlevi baskılanmış hastalarda ağır hastalık, travma ya da cerrahi sırasında kortikosteroit dozunun geçici olarak artırılmasıdır.

Etimoloji

İngilizce stress (zorlanma) sözcüğü ile doz teriminin birleşimidir.

Klinik bağlam

Sağlıklı bir kişide adrenal bez, zorlanma durumunda kortizol üretimini birkaç kat artırır; bu artış, damar tonusunun ve kan şekerinin korunmasını sağlar. Adrenal yetmezliği olan ya da uzun süreli steroit kullanımı nedeniyle ekseni baskılanmış hastada bu yanıt oluşamaz. Bu nedenle olağan koşullarda yeterli olan idame dozu, zorlanma anında yetersiz kalır ve adrenal kriz gelişir. Uygulamanın temel mantığı, oluşamayan doğal artışın dışarıdan sağlanmasıdır.

Risk grubunun tanınması kritik önem taşır. Birincil ve ikincil adrenal yetmezliği olan hastaların yanı sıra, iki haftadan uzun süre baskılayıcı dozda steroit kullanan ya da yakın zamanda bırakmış olan herkes bu kapsamdadır. Eksenin toparlanması aylar sürebileceğinden, ilacı bıraktıktan sonraki dönemde de risk sürer. Bu nokta sıklıkla gözden kaçar; hastanın "artık ilaç kullanmıyorum" demesi güven verici değildir. Soluma yoluyla ve deriye uygulanan steroitlerin yüksek dozları da eksende baskılanma yapabilir.

Doz, zorlanmanın ağırlığına göre belirlenir. Ateşli hastalık ve küçük girişimlerde idame dozunun iki katına çıkarılması genellikle yeterlidir. Orta ve büyük cerrahide ise damar yoluyla hidrokortizon uygulanır ve doz birkaç gün içinde kademeli olarak azaltılır. Ağır hastalık ve şok tablosunda ise tedavi gecikmeden başlatılır. Kusma nedeniyle ağızdan ilaç alamayan hasta, dozu almamış sayılır; bu durumda enjeksiyon yolu kullanılmalıdır. Bu ayrıntı, evde bulundurulan acil enjeksiyon setinin gerekçesidir.

Adrenal kriz, bu uygulamanın atlanmasıyla gelişir ve saatler içinde ölümcül olabilir. Tabloda dirençli tansiyon düşüklüğü, bulantı, kusma, karın ağrısı, hiponatremi ve hiperkalemi görülür; sıvı ve damar büzücü tedaviye yanıt alınamaması tipiktir. Bu nedenle dirençli hipotansiyonda adrenal yetmezlik akla getirilmelidir. Kuşku durumunda tedavi, tanı beklenmeden başlatılır; hidrokortizon uygulaması görece güvenlidir ve gecikmenin bedeli çok daha ağırdır. Hastaların bilgilendirilmesi, yazılı plan verilmesi ve tıbbi künye taşıması, korunmanın temelidir.

Eş anlamlılar

• Stres steroidi

İlgili terimler

• Adrenal yetmezlik
• Steroid tedavisi
• Kortikosteroid
• Kademeli azaltma
• Dirençli hipotansiyon