Aktinik

Aktinik (İng. actinic; Yun. aktis ışın), güneş ışınlarının, özellikle mor ötesi ışınların yol açtığı doku değişikliklerini niteleyen sözcüktür.

Etimoloji

Yunanca aktis, aktinos (ışın) sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Terim, yıllar boyu birikmiş güneş maruziyetinin sonuçlarını anlatır ve en sık aktinik keratoz tanımında kullanılır. Bu lezyonlar yüz, kulak, saçsız kafa derisi, el sırtı ve önkol gibi güneş gören bölgelerde yerleşir; kırmızımsı zeminde kuru, pürüzlü ve kabuklu plaklar biçimindedir. Ayırt edici özelliği, çoğu kez gözle görülmekten önce elle hissedilmesidir; zımpara kağıdı dokusunda pürüzlülük tanısal bir bulgudur. Açık tenli, yıllarca açık havada çalışmış ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde sıktır.

Lezyonların klinik önemi, kanser öncüsü olmalarıdır. Aktinik keratoz, epidermisin alt tabakalarıyla sınırlı hücre değişikliklerini içerir; bir bölümü zamanla tüm kalınlığa yayılarak skuamöz hücreli karsinoma dönüşür. Tek bir lezyonun dönüşme olasılığı düşüktür, ancak hastalarda genellikle çok sayıda lezyon bulunduğundan toplam risk anlamlıdır. Bu nedenle güncel yaklaşımda yalnızca görünen lezyonların değil, tüm güneş görmüş alanın tedavi edilmesi benimsenir; bu kavram alan tedavisi olarak adlandırılır ve gözle görülmeyen erken değişiklikleri de kapsar.

Dönüşümü düşündüren uyarıcı bulgular bilinmelidir: lezyonun kalınlaşması, sertleşmesi, ağrılı hale gelmesi, hızla büyümesi, kanaması ve tedaviye yanıt vermemesi. Bu durumlarda biyopsi yapılmalıdır. Dudakta gelişen biçim aktinik keilit olarak adlandırılır; alt dudakta kalıcı kuruluk, pullanma ve sınırların silinmesiyle ortaya çıkar ve kansere dönüşme riski deri lezyonlarından yüksektir. Bu nedenle inatçı dudak kuruluğu hafife alınmamalıdır. Organ nakli alıcılarında ve uzun süreli bağışıklık baskılayıcı kullananlarda lezyonlar çok daha hızlı ilerler; bu grupta düzenli deri muayenesi zorunludur.

Terim başka bağlamlarda da kullanılır. Aktinik elastoz, kollajen ve elastik liflerin bozulmasına bağlı olarak derinin kalınlaşıp sarımsı ve derin kırışıklı görünüm almasıdır; aktinik prurigo ve poliformik ışık erüpsiyonu ise ışığa duyarlılık tablolarıdır. Tedavide kriyoterapi, topikal kemoterapi, fotodinamik tedavi ve topikal bağışıklık düzenleyiciler kullanılır. Ancak en etkili yaklaşım korunmadır: güneşin en dik olduğu saatlerden kaçınma, koruyucu giysi, şapka ve düzenli güneş koruyucu kullanımı hem yeni lezyon gelişimini hem de deri kanseri riskini azaltır.

Eş anlamlılar

• Işınsal

İlgili terimler

• Aktinik keratoz
• Skuamöz hücreli karsinom
• Melanom
• Mor ötesi ışın
• Güneş koruyucu