Tolerans
Tolerans (İng. tolerance; Lat. tolerare katlanmak), aynı etkinin sağlanabilmesi için ilaç dozunun giderek artırılması gerekmesidir.
Etimoloji
Latince tolerare (katlanmak, dayanmak) fiilinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Gelişimi birkaç düzeneğe dayanır ve bu ayrım klinik davranışı belirler.[1] Farmakodinamik tolerans, reseptörlerin duyarsızlaşması ve sayılarının azalmasıyla oluşur; farmakokinetik tolerans, karaciğer enzimlerinin uyarılmasıyla ilacın daha hızlı yıkılmasından kaynaklanır. Davranışsal tolerans ise kişinin ilacın etkilerini telafi etmeyi öğrenmesidir. Nitratlarda görülen hızlı tolerans, ilaçsız aralık bırakılmasını zorunlu kılar ve bu, uygulamada sık atlanan bir kuraldır.
Kavramın en önemli klinik yönü, bağımlılıktan ayrılmasıdır. Tolerans ve fiziksel bağımlılık, uzun süre ilaç kullanan her hastada gelişen beklenen farmakolojik uyumlardır; bağımlılık ise kullanım üzerinde denetim kaybı, zararına karşın sürdürme ve yaşamın bozulmasıyla tanımlanır. Bu ayrımın yapılmaması, kanser ağrısı bulunan hastaların gerekli tedaviyi alamamasına yol açar. Buna karşın toleransın varlığı, doz artışının otomatik olarak gerekçesi de değildir; artan doz gereksinimi, hastalığın ilerlemesini ya da başka bir sorunu yansıtabilir.
Toleransın seçici gelişmesi, güvenlik açısından belirleyicidir. Opioidlerde bulantı ve uyku haline tolerans gelişirken kabızlığa gelişmez; bu nedenle kabızlık önleyici tedavi baştan planlanır. Solunum baskısına kısmi tolerans gelişir, ancak bu koruma tam değildir ve doz artırıldığında risk sürer. Benzodiazepinlerde yatıştırıcı etkiye tolerans gelişirken nöbet önleyici etkiye daha yavaş gelişir.
En kritik klinik sonuç, tolerans kaybıdır. Uzun süre kullanılan bir maddeye ara verildiğinde tolerans hızla azalır; kişi eski dozu kullandığında ölümcül aşırı doz gelişir. Bu durum, tedavi sonrası, hapishaneden çıkış sonrası ve hastaneden taburculuk sonrası dönemde opioid ölümlerinin başlıca nedenidir. Bu bilgi hastaya açıkça anlatılmalı, risk taşıyan kişilere ve yakınlarına nalokson sağlanmalıdır. Ayrıca terim immünolojide bağışıklık sisteminin kendi dokularına yanıt vermemesini anlatan ayrı bir anlam taşır ve karıştırılmamalıdır.
Eş anlamlılar
- İlaç toleransı
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.