Karbonmonoksit zehirlenmesi
Karbonmonoksit zehirlenmesi (İng. carbon monoxide poisoning), renksiz ve kokusuz bir gaz olan karbonmonoksitin solunmasıyla doku oksijenlenmesinin bozulduğu zehirlenmedir. Dünya genelinde zehirlenmeye bağlı ölümlerin önde gelen nedenlerindendir.
Etimoloji
Ad, molekülün bileşimini belirtir: bir karbon ve bir oksijen atomu. Gazın algılanamaz olması, "sessiz katil" nitelemesinin kaynağıdır.
Klinik bağlam
Zehirlenmenin mekanizması yalnızca hemoglobine bağlanmakla sınırlı değildir. Karbonmonoksitin hemoglobine ilgisi oksijenden kat kat yüksektir; oluşan karboksihemoglobin oksijen taşıyamaz. Buna ek olarak, kalan hemoglobinin oksijeni dokuya bırakmasını güçleştirir — oksihemoglobin disosiyasyon eğrisi sola kayar. Üçüncü ve sıklıkla gözden kaçan mekanizma, gazın mitokondrideki sitokrom oksidaza bağlanarak hücresel solunumu doğrudan bozmasıdır; bu, karboksihemoglobin düzeyi ile klinik ağırlık arasındaki zayıf ilişkiyi açıklar. Ayrıca lipid peroksidasyonu ve inflamatuvar yanıt, gecikmiş nörolojik hasarın temelini oluşturur.[1]
Kaynaklar arasında eksik yanma ürünleri yer alır: bacası tıkanmış ya da yetersiz havalandırılan sobalar ve şofbenler, mangal kömürü, jeneratörler, egzoz gazı ve yangın dumanı. Türkiye'de kış aylarında ısınma kaynaklı olgular belirgin biçimde artar. Ayrıca boya çıkarıcılarda bulunan metilen klorür, vücutta karbonmonoksite dönüşerek gecikmeli zehirlenme yaratır.
Klinik tablonun en önemli özelliği, belirtilerin özgül olmamasıdır. Baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi, halsizlik ve dikkat bozukluğu sıklıkla viral enfeksiyon ya da gıda zehirlenmesi sanılır. Aynı ortamdaki birden çok kişinin — ve hatta ev hayvanlarının — birlikte etkilenmesi, ortamdan uzaklaşınca belirtilerin gerilemesi ve mevsimsel örüntü tanıya yönlendiren ipuçlarıdır. Ağır olgularda bilinç kaybı, nöbet, miyokart iskemisi, laktik asidoz, rabdomiyoliz ve ölüm görülür. Klasik olarak anlatılan kiraz kırmızısı deri rengi geç ve seyrek bir bulgudur; buna güvenilmemelidir.
Tanı, karboksihemoglobin düzeyinin ko-oksimetreyle ölçülmesiyle konur; venöz örnek yeterlidir. Burada kritik bir teknik nokta vardır: standart nabız oksimetresi, karboksihemoglobini oksihemoglobinden ayırt edemez ve satürasyonu yanıltıcı biçimde normal gösterir. Benzer biçimde arteriyel kan gazında hesaplanan satürasyon da normal bulunur. Bu nedenle kuşku varlığında doğrudan ölçüm yapılmalıdır. Ayrıca düzey, ortamdan uzaklaşma süresi ve verilen oksijene bağlı olarak hızla düştüğünden, düşük bir değer zehirlenmeyi dışlamaz.
Tedavinin temeli yüksek akımlı %100 oksijendir; oksijen, karbonmonoksitin hemoglobinden ayrılmasını hızlandırarak yarı ömrünü belirgin biçimde kısaltır. Bu nedenle tedavi, laboratuvar sonucu beklenmeden başlatılmalıdır. Hiperbarik oksijen tedavisi, yarı ömrü daha da kısaltır ve çözünmüş oksijen sunumunu artırır; bilinç kaybı, nörolojik bulgu, kardiyak tutulum, ağır asidoz, çok yüksek karboksihemoglobin düzeyi ve gebelik başlıca endikasyonlar arasında sayılır. Bununla birlikte gecikmiş nörolojik sekelleri önlemedeki etkinliği tartışmalıdır ve karar, ulaşılabilirlik ile hasta durumu tartılarak verilir.[2]
Gebelikte durum özeldir: fetal hemoglobinin karbonmonoksite ilgisi daha yüksektir ve fetusta düzey annedekinden yüksek olabilir, atılımı da daha yavaştır. Bu nedenle annede belirtiler hafif olsa bile tedavi süresi uzatılır ve fetal izlem yapılır.
Gecikmiş nörolojik sekeller, akut dönem düzeldikten günler-haftalar sonra ortaya çıkan bilişsel bozukluk, kişilik değişikliği, parkinsonizm ve hareket bozukluklarını kapsar; bu nedenle taburculuk sonrası izlem önerilir.
Klinik tuzakların başında, normal nabız oksimetresi değerine güvenilerek tanının atlanması gelir. Bir diğeri, yangın dumanına maruz kalan hastalarda eşzamanlı siyanür zehirlenmesinin düşünülmemesidir; dirençli laktik asidoz ve oksijene yanıtsız tablo bu olasılığı akla getirmelidir. Ayrıca hastanın aynı ortama geri dönmesini önlemek için kaynağın araştırılması ve gerekli bildirimlerin yapılması tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
Eş anlamlılar
- CO zehirlenmesi
- Karbonmonoksit entoksikasyonu
İlgili terimler
- Hiperbarik oksijen tedavisi
- Nabız oksimetresi
- Methemoglobinemi
- Oksihemoglobin disosiyasyon eğrisi
- Laktik asidoz