Atropin

Atropin (İng. atropine), belladonna bitkisinden elde edilen ve muskarinik asetilkolin reseptörlerini yarışmalı biçimde bloke eden antikolinerjik ilaçtır. Bradikardi tedavisinde ve organofosfat zehirlenmesinde kullanılır.

Etimoloji

Adı, bitkinin Latince adı Atropa belladonnadan gelir; Atropos, Yunan mitolojisinde yaşam ipliğini kesen kader tanrıçasının adıdır.

Klinik bağlam

Atropin, asetilkolinin muskarinik reseptörlere bağlanmasını engelleyerek parasempatik etkinliği baskılar. Kalpte sinoatriyal düğüm üzerindeki vagal baskıyı kaldırarak kalp hızını artırır ve atriyoventriküler iletimi hızlandırır. Salgı bezlerinde tükürük, ter ve bronş salgısını azaltır; bronşları genişletir; göz bebeğini büyütür ve akomodasyonu felç eder; sindirim sisteminde motiliteyi ve idrar kesesinde detrusor kasılmasını azaltır. Nikotinik reseptörler üzerine etkisi yoktur; bu nedenle iskelet kası güçsüzlüğünü düzeltmez.

Başlıca klinik kullanımı belirti veren bradikardidir. Hipotansiyon, bilinç değişikliği, iskemi bulguları ya da şok eşlik ediyorsa ilk basamak ilaç olarak damar yolundan uygulanır; yanıt alınamayan hastada geçici kalp pili, beta agonist infüzyonu ve nedene yönelik tedavi gündeme gelir. Atropinin etkili olduğu bradikardiler vagal kökenli ve düğüm düzeyindeki iletim bozukluklarıdır; düğüm altı — infranodal — blok, ikinci derece Mobitz II ve tam blokta yanıt alınamayabilir, hatta hız daha da düşebilir. Kalp nakli yapılmış hastada denerve kalp atropine yanıt vermez; bu iki durum, ilacın etkisiz kaldığı klasik örneklerdir.

İkinci önemli kullanım alanı kolinerjik zehirlenmelerdir: organofosfat ve karbamat türü insektisitler ile sinir ajanlarına maruz kalanlarda muskarinik belirtiler — bronş salgısında artış, bronkospazm, bradikardi, terleme, tükürük artışı, kusma, ishal, göz bebeklerinde küçülme — atropinle tedavi edilir. Bu tabloda dozlama, standart bir miktara göre değil, klinik yanıta göre — özellikle bronş salgısının kuruması ve solunumun rahatlaması ölçüt alınarak — titre edilir ve alışılmışın çok üzerinde toplam doz gerekebilir. Kas güçsüzlüğü nikotinik reseptörlerle ilişkili olduğundan atropinle düzelmez; bu durumda oksim tedavisi eklenir. Ayrıca mantar zehirlenmelerinin kolinerjik biçiminde de kullanılır.

Anestezi uygulamasında atropin, asetilkolinesteraz inhibitörleriyle nöromusküler blokajın geri döndürülmesi sırasında ortaya çıkan bradikardiyi ve salgı artışını önlemek için birlikte verilir. Ayrıca vagal uyarının beklendiği girişimlerde — göz cerrahisi, peritoneal çekme, laringoskopi — ve bazı hasta gruplarında hazır bulundurulur. Salgıları azaltıcı etkisinden yararlanılarak fiberoptik havayolu girişimlerinde kullanılabilir.

Yan etkiler doğrudan antikolinerjik etkinin yansımasıdır: ağız kuruluğu, bulanık görme, ışığa duyarlılık, taşikardi, ciltte kuruluk ve kızarıklık, ateş, idrar retansiyonu, kabızlık, konfüzyon ve deliryum. Bu tablo klasik olarak "kırmızı, kuru, sıcak, kör ve çılgın" ifadesiyle özetlenir. Yaşlıda santral etkiler belirgindir; bu nedenle deliryum riski taşıyan hastalarda dikkatli kullanılır. Dar açılı glokomda göz içi basıncını artırabilir, prostat büyümesi olan hastada idrar retansiyonuna yol açabilir.

Uygulamada iki teknik ayrıntı önemlidir. Birincisi, çok düşük dozda ya da yavaş verilen atropinin paradoksal olarak kalp hızını düşürebilmesidir; bu nedenle önerilen alt sınırın altına inilmemesi ve ilacın hızlı bolus biçiminde verilmesi gerekir. İkincisi, kardiyak arrest sırasında rutin atropin kullanımının artık önerilmemesidir; nabızsız elektriksel etkinlik ve asistolide yarar gösterilememiştir.

Antikolinerjik zehirlenmede — atropin, antihistaminikler, trisiklik antidepresanlar, bazı bitkiler — tedavi destekleyicidir; ajitasyon ve nöbet denetimi, ısı düzenlemesi ve seçilmiş olgularda fizostigmin gündeme gelir. Zehirlenmenin sempatomimetik tablolardan ayrımında derinin kuru olması ayırt edici bir bulgudur.

Eş anlamlılar

• Atropin sülfat

İlgili terimler

• Asetilkolin
• Bradikardi
• Organofosfat zehirlenmesi
• Antikolinerjik sendrom
• Kardiyopulmoner resüsitasyon