Antibiyotik

Antibiyotik (İng. antibiotic; Yun. anti, karşı + bios, yaşam), bakterileri öldüren ya da çoğalmalarını engelleyen ilaç grubudur. Enfeksiyon hastalıklarının tedavisindeki en önemli araçlardan biridir.

Etimoloji

Yunanca karşı anlamındaki anti ile yaşam anlamındaki bios sözcüklerinin birleşiminden oluşur.

Klinik bağlam

İlaçlar etki düzeneklerine göre gruplanır. Hücre duvarı sentezini engelleyenler arasında beta-laktamlar — penisilinler, sefalosporinler, karbapenemler, monobaktamlar — ve glikopeptitler bulunur. Protein sentezini engelleyenler aminoglikozidler, makrolidler, tetrasiklinler, linezolid ve klindamisindir. Nükleik asit sentezini hedefleyenler florokinolonlar ve rifampisin; folat yolağını engelleyenler ise trimetoprim-sülfametoksazoldür. Metronidazol ve nitrofurantoin farklı düzeneklerle etki eder.

Etki biçimi açısından bakterisidal ve bakteriyostatik ayrımı yapılır; ancak bu ayrımın klinik önemi çoğu enfeksiyonda sınırlıdır. Endokardit, menenjit ve nötropenik hastalarda bakterisidal ilaçlar tercih edilir.

Tedavi ilkeleri birkaç başlıkta toplanır. Ampirik tedavi, etken belirlenmeden önce olası mikroorganizmalar ve yerel direnç örüntüsü göz önüne alınarak başlatılır; ağır enfeksiyonlarda gecikmemesi yaşamsaldır. Ancak kültürlerin antibiyotik başlanmadan önce alınması, sonradan yapılacak daraltmanın temelini oluşturur. Etken ve duyarlılık belirlendiğinde spektrumun daraltılması — de-eskalasyon — hem direnci hem yan etkileri azaltır; bu adımın atlanması yaygın bir hatadır.

Farmakokinetik özellikler doz aralığını belirler. Beta-laktamlarda etkinlik, ilacın düzeyinin en düşük engelleyici derişimin üzerinde kaldığı süreye bağlıdır; bu nedenle sık ya da uzatılmış infüzyon uygundur. Aminoglikozidler ve florokinolonlarda ise zirve derişim belirleyicidir; aminoglikozidlerin günde tek doz verilmesi hem etkinliği artırır hem böbrek toksisitesini azaltır.

Doz ayarı kritik hastada özel önem taşır. Böbrek işlev bozukluğunda birçok ilacın dozu azaltılırken, sepsisin erken döneminde dağılım hacminin artması ve böbrek klirensinin yükselmesi nedeniyle yetersiz doz riski doğar; bu, tedavi başarısızlığının gözden kaçan bir nedenidir. Karaciğerden atılan ilaçlarda ise karaciğer yetmezliği dikkate alınır. Vankomisin ve aminoglikozidlerde düzey izlemi yapılır.

Yan etkiler ilaç grubuna göre değişir: alerjik tepkimeler, ishal ve Clostridioides difficile enfeksiyonu, böbrek ve karaciğer toksisitesi, işitme kaybı, tendon sorunları, QT uzaması, kemik iliği baskılanması ve nöropati başlıcalarıdır. Penisilin alerjisi bildiren hastaların büyük çoğunluğunda gerçek alerji bulunmaz; bu etiketin sorgulanmadan kabul edilmesi, daha geniş spektrumlu ve daha az etkili ilaçların kullanılmasına yol açar. Ayrıca çok sayıda etkileşim vardır; makrolidler ve rifampisin, birlikte kullanılan ilaçların düzeylerini belirgin biçimde değiştirir.

Uygunsuz kullanım, antibiyotik direncinin başlıca nedenidir. Viral üst solunum yolu enfeksiyonlarında, belirtisiz bakteriürisi olan hastalarda ve yara kolonizasyonunda antibiyotik verilmesi yarar sağlamaz, zarar doğurur. Kolonizasyon ile enfeksiyonun ayırt edilmesi, doğru kullanımın temelidir. Tedavi süresi konusunda da yaklaşım değişmiştir: birçok enfeksiyonda kısa süreli tedavilerin uzun sürelilerle eşdeğer olduğu gösterilmiştir; süreyi gereksiz uzatmak yarar getirmez.

Cerrahi profilakside ilaç, kesiden kısa süre önce verilir ve çoğu girişimde ameliyat sonrası sürdürülmez; uzatılması enfeksiyonu azaltmaz, direnci artırır.

Antibiyotik yönetim programları, uygun ilaç seçimi, doz, süre ve daraltma kararlarını sistematik biçimde destekleyerek hem hasta sonuçlarını iyileştirir hem direnç gelişimini yavaşlatır.

Eş anlamlılar

• Antibakteriyel ilaç

İlgili terimler

• Antibiyotik direnci
• Sepsis
• Kültür
• Clostridioides difficile enfeksiyonu
• Penisilin