Üriner kateter

Üriner kateter (İng. urinary catheter), idrarın mesaneden dışarı boşaltılması amacıyla üretra ya da karın duvarı yoluyla mesaneye yerleştirilen tüptür. Hastanede en sık uygulanan girişimlerden biridir.

Etimoloji

Yunanca içeri sokmak anlamındaki kathienai eyleminden türeyen katheter sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

En yaygın biçimi, ucundaki balonla mesanede sabitlenen kalıcı üretral kateterdir. Diğer seçenekler aralıklı kateterizasyon ve karın duvarından yerleştirilen suprapubik kateterdir. Aralıklı yöntem, nörojen mesanesi olan hastalarda kalıcı kateterizasyona göre daha az enfeksiyon ve daha iyi uzun dönem sonuç sağladığından tercih edilir.

Uygun kullanım alanları sınırlıdır: akut idrar tutulması ve mesane çıkışı tıkanıklığı, kritik hastada idrar çıkışının saatlik izlemi, seçilmiş ameliyatlar ve uzun süreli girişimler, üriner sistem cerrahisi sonrası dönem, ağır yaralı ya da hareketsiz hastada seçilmiş durumlar ve yaşam sonu bakımında konfor amaçlı kullanım. Buna karşılık idrar örneği almak, idrar kaçırmayı yönetmek ya da bakım kolaylığı sağlamak, geçerli endikasyonlar değildir; klinikte en sık yapılan hata budur.

En önemli komplikasyon kateterle ilişkili üriner sistem enfeksiyonudur ve hastane kaynaklı enfeksiyonların büyük bölümünü oluşturur. Risk, kateterin kaldığı her gün artar; bu nedenle korunmanın en etkili yolu gereksiz takmamak ve gereksinim ortadan kalkar kalkmaz çıkarmaktır. Günlük olarak sürdürme gereksiniminin sorgulanması, otomatik durdurma emirleri ve hemşire yönetimli çıkarma protokolleri, süreyi belirgin biçimde kısaltır. Diğer korunma ilkeleri, takma sırasında aseptik teknik, kapalı drenaj sisteminin bozulmaması ve torbanın mesane düzeyinin altında tutulmasıdır.

Kritik bir uyarı, belirtisiz bakteriüri konusundadır. Kalıcı kateteri olan hastaların büyük bölümünde idrarda bakteri bulunur; bu durum, gebelik ve seçilmiş ürolojik girişim öncesi dışında tedavi edilmez. Bulanık ya da kötü kokulu idrar, tek başına antibiyotik göstergesi değildir. Ateş, böğür ağrısı, yeni gelişen deliryum ve sistemik bulgular gibi klinik belirtiler olmadan idrar kültürü alınması ve tedavi başlatılması, gereksiz antibiyotik kullanımının ve direnç gelişiminin başlıca kaynağıdır.

Enfeksiyon dışındaki komplikasyonlar arasında üretral travma, yanlış yol oluşturma, kanama, mesane spazmı, kateterin tıkanması, taş oluşumu ve uzun süreli kullanımda üretral erozyon ile darlık yer alır. Balonun üretrada şişirilmesi ciddi yaralanma yapar; bu nedenle idrar gelmeden balon şişirilmemelidir. Erkeklerde prostat büyümesi nedeniyle takma güçleşebilir; zorlamak yerine daha uygun kateter seçimi ya da ürolojik değerlendirme gerekir. Travma hastasında üretra yaralanması kuşkusu varsa — dış idrar deliğinde kan, perinede geniş hematom ya da prostatın yerinde palpe edilememesi — kateter takılmamalı, önce görüntüleme yapılmalıdır; bu kural, kalıcı hasarı önleyen temel güvenlik ilkelerindendir.

Uzun süre tıkalı kalan mesane hızla boşaltıldığında ender olarak kanamalı sistit ve tıkanma sonrası aşırı idrar çıkışı görülebilir; bu hastalarda sıvı ve elektrolit izlemi gerekir. Omurilik yaralanması olan hastalarda kateterin tıkanması, otonom disrefleksi denilen ani ve tehlikeli kan basıncı yükselmesini tetikleyebilir; ilk yapılacak iş tıkanıklığın giderilmesidir.

Uzun dönem kateter gereken hastalarda düzenli değişim, yeterli sıvı alımı, kapalı sistemin korunması ve deri bakımı önerilir. Suprapubik yol, uzun süreli kullanımda üretra travmasını azaltması ve hasta konforunu artırması nedeniyle seçenek olarak değerlendirilir.

Eş anlamlılar

• Foley kateteri
• Mesane sondası

İlgili terimler

• Üriner sistem enfeksiyonu
• İdrar retansiyonu
• Mesane
• Üretra
• Nörojen mesane