Afyon

Afyon (İng. opium; Yun. opion haşhaş suyu), haşhaş bitkisinin olgunlaşmamış kapsülünden elde edilen ve doğal opioid alkaloitleri içeren maddedir.

Etimoloji

Yunanca opion (haşhaş suyu) sözcüğünden gelir; bitkinin bilimsel adı Papaver somniferumdur.

Klinik bağlam

Madde, birden çok etkin alkaloit içerir; bunların başlıcaları morfin, kodein, tebain ve papaverindir. Bu bileşiklerin ayrıştırılması, çağdaş ağrı tedavisinin temelini oluşturmuştur; morfin bugün ağır ağrının tedavisinde ölçüt ilaç kabul edilir. Tebain ise doğrudan kullanılmaz, ancak yarı sentetik türevlerin üretiminde başlangıç maddesidir; buprenorfin ve nalokson bu yolla elde edilir. Bu nedenle aynı bitki, hem bağımlılık yapan maddelerin hem bu bağımlılığı tedavi eden ilaçların kaynağıdır.

Etkiler opioid almaçları üzerinden ortaya çıkar; ağrı kesici etkinin yanı sıra öfori, uyku hâli, gözbebeği küçülmesi, kabızlık ve solunum baskılanması görülür. Bu etkiler arasında en tehlikelisi solunum baskılanmasıdır ve aşırı doz ölümlerinin nedenidir; klasik zehirlenme üçlüsü bilinç baskılanması, iğne ucu gözbebeği ve yavaş solunumdur. Kabızlık, tolerans gelişmeyen tek etki olduğundan uzun süreli kullanımda önlem alınmalıdır. Nalokson etkili bir karşıt ilaçtır; ancak etki süresi çoğu opioidden kısa olduğundan hasta yeterli süre gözlenmelidir.

Maddenin tarihsel ve toplumsal boyutu, tıbbi kullanımını da etkilemiştir. Bağımlılık kaygısı nedeniyle ağrı tedavisinde yetersiz kullanım uzun süre yaygın bir sorun olmuştur; buna karşın denetimsiz reçetelemenin yol açtığı opioid salgını, tersi bir soruna neden olmuştur. Bu iki uç, dengeli reçeteleme ilkesinin neden bu kadar önemli olduğunu gösterir. Kanser ağrısında ve yaşam sonu bakımda opioidlerin yeterli dozda kullanılması, hastanın hakkıdır; ağrı giderme amacıyla verilen ilacın yaşamı kısaltma olasılığı, çift etki ilkesiyle etik açıdan değerlendirilir.

Tolerans ve bağımlılık, kullanımın kaçınılmaz sonuçları değildir; ancak fiziksel bağımlılık uzun süreli kullanımda gelişir ve bu durum bağımlılıkla eşanlamlı değildir. Bu ayrımın bilinmemesi, gerekli ağrı tedavisinin esirgenmesine yol açar. Ani kesilmede yoksunluk tablosu ortaya çıkar; alkol ve benzodiyazepin yoksunluğundan farklı olarak genellikle yaşamı tehdit etmez, ancak son derece rahatsız edicidir. Bağımlılık geliştiğinde ilaç destekli tedavi, ölüm oranını belirgin biçimde azaltır.

Eş anlamlılar

• Opium

İlgili terimler

• Opioid
• Morfin
• Kodein
• Nalokson
• Madde kullanım bozukluğu